Zapraszam również na mój profil na Facebooku: https://www.facebook.com/bernadetta.darska

oraz na moje konto na Instagramie: https://www.instagram.com/bernadettadarska/

piątek, 21 maja 2021

Po latach, po śladach (D. Grann, Biała ciemność)

 

Wydawać by się mogło, że podobnych projektów dotyczących pójścia śladami tego, kto daną trasę przeszedł wcześniej, było już w reporterskim świecie wiele, niby dlaczego więc, można by zapytać, ten miałby być szczególny. A jest. I to bardzo szczególny. Nie tylko z tego powodu, że Grann fantastycznie opowiada – bez przesady i egzaltacji, precyzyjnie, oszczędnie, mocno, wzruszająco, ale nie sentymentalnie, pięknie. Zachwyca też sportretowana historia – potęgi ludzkiej siły i pasji, wierności ideałom, gotowości ryzyka w imię pokonania słabości i ograniczeń. Grann pisze reportaż historyczny, ale jest w nim również coś z poezji ku chwale ludzkiej wielkości i wielkości przyrody. To pochwała człowieka, który stawia sobie cele pozornie nie do zdobycia, a jednak udaje mu się odnieść kolejne zwycięstwo. „Biała ciemność” to świetnie napisana książka o ponownej wyprawie i jednocześnie zbiór wspaniałych, budzących grozę zdjęć. To, co wyłania się z fotografii, jest i uzupełnieniem opowieści, i niezależną wersją wydarzeń. Dzięki słowom dowiadujemy się bowiem, co miało miejsce, dzięki zdjęciom widzimy i wyobrażamy sobie, nie do końca zdając sobie sprawę, jak nieuchwytna w dokładnym przekazie bywa podróż w opisane rejony świata. Wspomniana ponowna wyprawa odbywa się dwa razy, a wzorem jest ta pierwsza, do naśladowania i podziwiania. W 1914 roku Ernest Shackleton postanawia przejść pieszo Antarktydę. To od tej wyprawy zaczyna się opowieść Granna. To, co przede wszystkim uderza w tej historii, sprowadza się do uchwycenia wielkiego napięcia związanego z kryzysem, umiejętnością pokonania buntu i realizacją zamierzonego planu, dla którego kluczowe było uratowanie tych, którzy Shackletonowi zawierzyli. Prawie sto lat później w XXI wieku Henry Worsley postanawia ruszyć śladami Shackletona. Towarzyszy mu dwóch przyjaciół. Wyjątkowe wrażenie robią momenty zetknięcia się z przeszłością i przebywania w miejscach, w których byli również podziwiani bohaterowie sprzed lat. Grannowi udaje się pokazać więź rodzącą się z podziwu, szacunku i gotowości kontynuowania wielkiego dzieła. Druga ponowna wyprawa to pójście krok dalej – przekroczenie własnych ograniczeń i zmierzenie się z tym, z czym można przegrać. Henry Worsley postanawia wyruszyć sam. Jego piesza samotna wędrówka jest relacjonowana na bieżąco. Grann znakomicie wydobywa napięcie, wiarę i nadzieję w zwycięstwo, lęk rodziny i zarazem kibicowanie mężowi i ojcu. Bardzo dobry reportaż!

 

David Grann, Biała ciemność, przeł. Dominika Cieśla-Szymańska, Wyd. W.A.B., Warszawa 2021.

poniedziałek, 17 maja 2021

Przepisywanie Brukseli (G. Plebanek, Bruksela. Zwierzęcość w mieście)

 

Lubię takie pisanie o miejscach – sensualne, odwołujące się do własnego doświadczenia, przepisane dzięki trybom własnego myślenia, oparte na odwołaniach do lektur i wiedzy, zapraszające do poznania. Włączające, tak jeszcze można by powiedzieć, bo Grażyna Plebanek rezygnuje z narracji osoby oprowadzającej po mieście. To opowieść innego rodzaju przewodniczki – takiej, która dzieli się swoimi zachwytami, swoją irytacją, swoimi przemyśleniami, która dopuszcza do siebie myśl, że jej widzenie miasta jest jednym z wielu, która nie poczuje się zdetronizowana, jeśli dalszą część tej historii poznawać będziemy dzięki słowom innych ludzi. Nie bez powodu na końcu książki znajduje się informacja, że jest to opowieść niedokończona. Mamy wiec do czynienia z pewnym fragmentem, wyimkiem, cząstką naznaczoną związkiem pisarki i miasta. To doświadczanie Brukseli także poprzez to, co jest elementem biografii autorki, zostaje tutaj zaakcentowane dość wyraźnie. Kiedy na przykład pojawiają się refleksje dotyczące rasizmu, stereotypów, seksizmu, wówczas perspektywa jednostkowa przestaje być jedną z wielu, staje się czymś kluczowym, bo poświadczającym także niekoniecznie miłe oblicze miasta. Plebanek zresztą opowiada Brukselę głównie przez odwołanie do losu kobiet, do wykluczenia, do rodzenia się wreszcie wolności i niezgody na pielęgnowanie pamięci tych, którzy odpowiedzialni są za zło. Poznawać więc będziemy Brukselę przez los kobiet wysoko urodzonych, którym odmawiano prawa do uczuć, ale i przez biografię prostytutek. Dowiemy się dużo o mieście dzięki różnym sytuacjom, w których prawda myślenia przysłania dobrze sprawdzające się wcześniej udawanie. Przyjrzymy się podskórnej tkance miasta – w jej codzienności, zwyczajności i budowaniu tego, co można by określić mianem współczesności. Grażyna Plebanek proponuje czytelnikom wielowarstwowy esej o mieście, esej zaangażowany, esej empatyczny, wreszcie esej, dzięki któremu Bruksela potencjalnie może stać się bliska i intrygująca także dla tych, którzy jej nie znają.

 

Grażyna Plebanek, Bruksela. Zwierzęcość w mieście, Wyd. Wielka Litera, Warszawa 2021.

poniedziałek, 10 maja 2021

Część naszego świata czy zupełnie inny świat? (W. Hunt, Podziemie. Świat pod naszymi stopami; R. Macfarlane, Podziemia. W głąb czasu)


Książka Willa Hunta to nowość, publikację Macfarlane’a poznaliśmy w minionym roku. Trudno jednak obu tych tekstów nie porównywać. Na szczęście ich wydanie w podobnym czasie nie jest efektem reagowania na mody, a przynajmniej nie tylko. Mamy bowiem do czynienia z książkami, które w przypadku lektury równoległej ciekawie wchodzą ze sobą w dialog, mają kilka punktów stycznych, stają się więc czasami kolejnymi świadectwami bycia w tych samych miejscach. Zarówno Hunt, jak i Macfarlane intrygująco rozgrywają kwestie gatunkowe. To – w obu przypadkach – połączenie reportażu, eseju z pogranicza nauki i filozofii, refleksji na temat duchowości i przygody, oraz ważnych spostrzeżeń dotyczących tych przestrzeni naszej rzeczywistości, które istnieją, choć ich nie dostrzegamy, nie jesteśmy ich świadomi lub nie mamy możliwości ich eksplorować.

Obaj autorzy przyjmują pozycję uczestnika wydarzeń. Nie tylko więc relacjonują spotkania z innymi ludźmi oraz opowiadają o przeszłości, ale są także osobami, które znajdując się pod ziemię doznają olśnienia, odczuwają strach, mają poczucie dotknięcia czegoś ostatecznego i prawdziwego zarazem. Schodzenie do podziemi okazuje się bowiem zbliżaniem się do pełni życia jako trwania i przetrwania oraz do śmierci jako końca, a zarazem potwierdzenia wcześniejszego istnienia. Hunt bardzo ciekawie uzasadnia swoje zainteresowanie tą tematyką, opowiadając o opuszczonym tunelu, który, jak się później okaże, biegł tuż pod jego domem. Macfarlane jednak w kontekście całej swojej książki dużo bardziej skupia się na własnych odczuciach. Wpisuje je zwykle w różnego rodzaju rozważania na temat sensu, dla których kluczowym punktem odniesienia staje się kwestia definiowania antropocenu i dyskusyjność celebrowania dominacji człowieka. Obaj, dołączając do wypraw różnego rodzaju podziemnych eksploratorów, akcentują różnorodność środowiska oraz etyczne uwikłanie niektórych postaw towarzyszących grupom. U Hunta, jeśli weźmiemy pod uwagę opowieści o podziemiu miejskim, więcej jest o wykluczonych – bezdomnych, tych, których traktuje się jako szalonych, przestępców, ryzykantów. Zresztą bardzo ciekawą lekturą okazuje się zderzenie rozdziału o podziemnym Paryżu u obu autorów. Podziemie i podziemia – jeden świat i wiele światów, rzeczywistość ukryta i nie do końca rozpoznana, przestrzeń, która staje się fundamentem tego, co nad ziemią, miejscem skrywającym liczne tajemnice, siłą, wobec której człowiek nieraz okazuje się kruchy. Kanały, tunele, opuszczone stacje kolejowe, jaskinie, kopalnie, lodowce – nie jest to lista zamknięta, podobnie jak spis pytań, które mogą się narodzić podczas pobytu pod ziemią. Fascynujące lektury – niepokojące, współgrające, z unoszącą się nad tekstem obsesją poznania i poszukiwania odpowiedzi.

 

Will Hunt, Podziemie. Świat pod naszymi stopami, przeł. Kaja Gucio, Wyd. Marginesy, Warszawa 2021; Robert Macfarlane, Podziemia. W głąb czasu, przeł. Jacek Konieczny, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2020.