Gruda (J. Zbořil, Flora)

 

Dystopijna opowieść Zbořila to oryginalny, nieoczywisty, etycznie odważny głos w sprawie tego, co można i da się ocalić na gruzach zniszczonego i znajomego świata. Mówiąc inaczej, istotna, by nie powiedzieć fundamentalna, okazuje się kwestia wątpliwości, czy katastrofa może przynieść jakiekolwiek odrodzenie oraz czy z tym, co boleśnie obce, da się zbudować relacje, wykorzystując reguły przystające do rzeczywistości, która właśnie się skończyła. Adam i Sara w miejscu, gdzie wokół królują pustka i odpady, znajdują coś, a raczej kogoś dziwnego. To stwór składający się z kabli, grzybów, roślin i jakiejś mazi, stwór nieco odrażający, ale ewidentnie żyjący, bezradny i potrzebujący opieki. Trudno nie mieć w tym momencie skojarzeń z postaciami wykreowanymi przez artystkę Patricię Piccinini. To, co nie-ludzkie, spotyka się w tej historii z ludzkim. Odrazę zastępuje przekonanie, że to, co żywe, potrzebuje troski. Stopniowo estetyka przestaje mieć znaczenie, etyka staje się oczywistością, a realnie odczuwane emocje budują więź. Ostatecznie ważny będzie jeszcze jeden egzamin z życia – uwolnienie. Pytanie tylko, czy chodzi bardziej o danie wolności komuś czy może zwolnienie siebie z obowiązków. Bardzo dobre.

 

Jonáš Zbořil, Flora, przeł. Anna Radwan-Żbikowska, Wyd. Dowody, Warszawa 2026.

Mały Wiedeń (J. Morris, Triest, czyli nigdzie)

 

Świetnie napisany esej Jan Morris pozwala nie tylko na zbliżenie się do fenomenu włoskiego miasta, które ma w sobie tak wiele z klimatu monarchii austro-węgierskiej, ale też na ucieczkę od utartych skojarzeń i zbudowanie portrety Triestu opierającego się na słowie „nigdzie”. Rzadko zdarzają się opowieści tak dobrze łączące teraźniejszość z przeszłością, wyobrażenie z realnie istniejącym konkretem, osobność z uchwyceniem ducha charakterystycznego dla czegoś większego, melancholię z tęsknotą, zmianę z trwałością, wreszcie zakorzenienie z obietnicą. Jan Morris z jednej strony obserwuje, z drugiej jest cały czas częścią tego miejsca. Jej spojrzenie na historię Triestu wiąże się z Wielką Historią (znakomite fragmenty udowadniające przetrwanie w tym miejscu ducha wiedeńskiego), ale i z historią prywatną. Morris wraca do miasta wiele razy, ale po raz pierwszy przybywa jako mężczyzna i żołnierz. Esej pisze wiele lat po tranzycji jako kobieta. To tożsamościowe uwikłanie o charakterze autobiograficznym wydaje się także mieć znaczenie w kontekście postrzegania Triestu. To miasto, które pamięta i zapamięta – to, co było, i to, bo właśnie jest, to, co należy do minionego, i to, co przynależąc do współczesności, minione dopiero tworzy, to, co przetrwało, i co nie mogło istnieć, bo jest tylko wyobrażeniem. Lektura obowiązkowa!

 

Jan Morris, Triest, czyli nigdzie, przeł. Jarek Westermark, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

 

Dystans zaplanowany (N. Lykke, Gdzie są dorośli?)

 

Pozornie mamy do czynienia z kolejną historią o rozpadzie rodziny. Tak naprawdę jednak Lykke decyduje się pokazać ów rozpad inaczej. I właśnie dzięki temu powieść zasługuje na szczególną uwagę. Okazuje się bowiem, że to wszystko, co przynosi zniszczenie i może być potraktowane jako zapowiedź katastrofy, tak naprawdę trudno zdefiniować i potraktować jako powód chaosu, którego jesteśmy świadkami. Główna bohaterka doświadcza podwójnej straty. Musi pożegnać matkę, bo ta umiera, i musi uznać zniknięcie syna ze swojego życia, bo ten tak po prostu postanawia się od niej odciąć. O ile pierwsza relacja naznaczona jest emocjami, kłótniami, dynamiką związaną z napięciem, o tyle druga zdefiniowana zostaje przez jednostronnie podjętą decyzję. Paradoksalnie w tej pierwszej jest dużo racjonalności, ta druga ma w sobie coś z szaleństwa. Zachowania syna nie rozumie nie tylko matka, bohaterka powieści, ale i, tak sądzę, my, czytelnicy. Mężczyzna wydawać się może niedojrzały, a nawet śmieszny, tak kuriozalne jest jego zachowanie. Bezduszność syna nie pozwala na utożsamienie się z nim właściwie na żadnym poziomie i właśnie to jest wyjątkowo ciekawe. Pozostawia bowiem czytelników z fundamentalnym pytaniem – czy cierpienie zadawane bez powodu i bez uzasadnienia można w ogóle wybaczyć?

 

Nina Lykke, Gdzie są dorośli?, przeł. Karolina Drozdowska, Wyd. Pauza, Warszawa 2026.