Zwrot uważności (J. Ostrowska, Ślady. Historia pewnego archiwum)

 

Nazwisko autorki na okładce to niewątpliwie gwarancja jakości. Joanna Ostrowska dała się poznać jako badaczka wnikliwa, dociekliwa, wytrwała i odważna. Jej rozpoznania dotyczące rejonów i doświadczeń wcześniej przemilczanych i traktowanych jako tabu okazały się częścią ważnego w humanistyce momentu zwrotnego, w efekcie którego wykluczeni, stygmatyzowani, marginalizowani zyskują widoczność i głos. Jedną z ważniejszych konsekwencji archiwalnej i analitycznej pracy autorki jest dostrzeżenie i przypomnienie tych, którzy decyzją oprawców mieli zostać zapomniani i byli wielokrotnie wykluczani. Mowa chociażby o więźniarkach obozów koncentracyjnych, które przetrwały przymusową pracę seksualną podczas uwięzienia, czy o homoseksualistach, którzy doświadczali odrzucenia także ze strony współwięźniów. Tym razem Joanna Ostrowska przygląda się temu, co – jak mówi – zostało prześlepione. Szuka śladów pominiętych, zignorowanych, niezauważonych, które ostatecznie okazują się ważną informacją prowadzącą do prawdy biograficznej na temat wyborów, niezależności i niełatwych decyzji podejmowanych przez bohaterów książki. Oprócz zrekonstruowania arcyciekawych losów ludzkich, dopowiedzenia niektórych historii i powrotu do wcześniej interesujących ją osób, niezwykle ciekawe okazuje się odsłonięcie procesu związanego z zadawaniem pytań, z poszukiwaniem, z nietraceniem nadziei i z przekonaniem graniczącym z przeczuciem, że gdzieś ukrywa się ta ważna, kluczowa dla opowieści informacja. Napięcie wyłaniające się z niekiedy wieloletnich poszukiwań i momenty, w których dochodzi do rozpoznania wagi informacji, znakomicie pokazują, jak ważne dla opowiedzenia i odsłonięcia prześlepienia jest specyficzne połączenie wiedzy, erudycji, świadomości tego, co może być istotne oraz intuicji, wiary w sens działań, determinacji. Dzięki naukowemu, ale i po części reporterskiemu śledztwu Ostrowskiej to wszystko, co miało zniknąć i nigdy nie zostać odsłonięte, poddane jest namysłowi, w którym ważna rolę odgrywa szczegół, a także troska i szacunek dla bohaterek i bohaterów. Bardzo dobre.

 

Joanna Ostrowska, Ślady. Historia pewnego archiwum, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2025.

Nawlekanie nici (O. Gitkiewicz, Szyjąc)

 

Wpisanie eseju Olgi Gitkiewicz w tradycję antropologii codzienności tak znakomicie realizowanej w „Szczelinach istnienia” i „Błonach umysłu” przez Jolantę Brach-Czainę nie będzie przypadkiem ani zaskoczeniem. W refleksji reporterki na plan pierwszy wysuwa się troska. To dzięki niej możliwe okazuje się zapobieganie temu, co moglibyśmy nazwać małymi dramatami zwyczajności, ale i życie z tym, co trudne, żmudne, męczące, nie zawsze przyjemne. Gitkiewicz nie ukrywa, że interesuje ją płeć tych, którzy najczęściej troszczą się o innych. Kobiety, bo o nich mowa, okazują się w tej opowieści i pełne poświęcenia, i gotowe do nawiązywania międzypokoleniowych relacji, i zmuszone do pracy ponad siły, i wreszcie świadome konieczności zmian oraz rewolucji, jaka musi się dokonać w myśleniu o trosce w przestrzeni publicznej. Autorka dobrze panuje nad formą swojej opowieści. Mamy więc do czynienia z esejem chwytającym rytm zaangażowania, ale i odsłaniającym różnorodność i wieloaspektowość poruszanego problemu. Gitkiewicz interesują zarówno aspekty kulturowe, związane z kształtowaniem wizerunku kobiety jako osoby predestynowanej do opieki, jak i kwestie łączące się z historią, polityką czy ekonomią. Na uwagę zasługuje świetne zachowanie proporcji między tym, co odsłania erudycyjność refleksji, a tym, co wiąże się z doświadczeniem osobistym. Autorka sięga bowiem do własnej pamięci i rekonstruuje praktykę troszczenia się, której była świadkiem lub obiektem. Celnie wychwytuje moment braku wyboru, z którym zderzały się całe pokolenia kobiet. W którymś momencie jako babki miały jedną główną rolę – opiekować się wnukami. Oldze Gitkiewicz udaje się również zasygnalizować istotną kwestię kształtowania społecznych wyobrażeń o dobrze funkcjonującym społeczeństwie za sprawą obserwowania w dzieciństwie i okresie dorastania działań podejmowanych przez kobiety z naszej rodzin. Symbolicznym momentem jest nawlekanie nici na igłę przez wnuczkę na prośbę babci. Odsłania się w tym i wykształcenie się nawyków, i międzypokoleniowy sojusz, i satysfakcja, która łączy, i szczegół, dzięki któremu dochodzi do spotkania. Lektura obowiązkowa!

 

Olga Gitkiewicz, Szyjąc, Wyd. Dowody, Warszawa 2025.

Jeszcze jedna warstwa (P. Bukalska, Ziemia jednorożca. Podróż po Szkocji)

 

„Ziemia jednorożca” Patrycji Bukalskiej to intrygujący przykład świadomego i zarazem intuicyjnego odkrywania kolejnych warstw miejsca. Stworzone jest ono z pamięci, często złych decyzji, historii zwykłych ludzi i pokazu siły tych, którzy mogli zmieniać życie innych. Szkocja Bukalskiej to przestrzeń, w której nadal żyje to, co dawno należy do przeszłości. Ważne etapy życia społecznego, ale i codzienności jednostek, odsłaniane są za pomocą momentów zwrotnych związanych z intensywną obecnością zwierząt. Szczególnie ważne są czystki związane z wysiedleniem ludności po to, by dotychczasowe tereny mieszkanie stały się pastwiskami dla owiec. Zainteresowania autorki, jej pytania i szukanie odpowiedzi, wreszcie odnajdywanie śladów na mapie i wokół siebie dobrze pokazuje tę warstwę, którą można by nazwać autobiograficznie zaangażowaną. Świat, w którym niszczono ludzi po to, by ich rzeczywistość, przeszłość, bezpieczeństwo oddać owcom z czasem też się zmienia. Tereny łowcze naznaczone są próbą sił między jeleniami a wilkami. Jeszcze innym pretekstem do opowiedzenia o specyfice miejsca i zachodzących przemianach społecznych są śledzie i dorsze. To historia m.in. ciężkiej pracy, tworzenia marki, uniezależniania się kobiet. Na uwagę zasługuje fakt dostrzegalnej uważności i szacunku dla miejsca. Bukalska zbliża się do Szkocji powoli, nie chce poznać wszystkiego natychmiast, zdaje się mieć świadomość, że dla nawiązania prawdziwej więzi z ludźmi i otoczeniem potrzeba czasu. Wyjątkowo sugestywnie wypada obecne w tle poczucie dotykania tego, co będąc wcześniej obce i nieznane, staje się powoli bliskie. Szkocja jest więc nie tyle oswajana z perspektywy przybysza, co raczej adaptowana do codzienności i własnej biografii. A do tego, co ważne, wszystko to opowiadane jest w znakomitym stylu. Bardzo dobre!

 

Patrycja Bukalska, Ziemia jednorożca. Podróż po Szkocji, Wyd. Czarne, Wołowiec 2025.