Dystans zaplanowany (N. Lykke, Gdzie są dorośli?)

 

Pozornie mamy do czynienia z kolejną historią o rozpadzie rodziny. Tak naprawdę jednak Lykke decyduje się pokazać ów rozpad inaczej. I właśnie dzięki temu powieść zasługuje na szczególną uwagę. Okazuje się bowiem, że to wszystko, co przynosi zniszczenie i może być potraktowane jako zapowiedź katastrofy, tak naprawdę trudno zdefiniować i potraktować jako powód chaosu, którego jesteśmy świadkami. Główna bohaterka doświadcza podwójnej straty. Musi pożegnać matkę, bo ta umiera, i musi uznać zniknięcie syna ze swojego życia, bo ten tak po prostu postanawia się od niej odciąć. O ile pierwsza relacja naznaczona jest emocjami, kłótniami, dynamiką związaną z napięciem, o tyle druga zdefiniowana zostaje przez jednostronnie podjętą decyzję. Paradoksalnie w tej pierwszej jest dużo racjonalności, ta druga ma w sobie coś z szaleństwa. Zachowania syna nie rozumie nie tylko matka, bohaterka powieści, ale i, tak sądzę, my, czytelnicy. Mężczyzna wydawać się może niedojrzały, a nawet śmieszny, tak kuriozalne jest jego zachowanie. Bezduszność syna nie pozwala na utożsamienie się z nim właściwie na żadnym poziomie i właśnie to jest wyjątkowo ciekawe. Pozostawia bowiem czytelników z fundamentalnym pytaniem – czy cierpienie zadawane bez powodu i bez uzasadnienia można w ogóle wybaczyć?

 

Nina Lykke, Gdzie są dorośli?, przeł. Karolina Drozdowska, Wyd. Pauza, Warszawa 2026.

 

Stary i nowy świat (H. Matar, Moi przyjaciele)

 

Znakomita powieść! Można ją czytać jako opowieść o życiu w cieniu dyktatury. Chaled, młody Libijczyk, najpierw marzy o nauce w Londynie, potem kiedy już tam jest, bezpośrednio doświadcza przemocy podczas demonstracji. Wcześniej tylko słyszał o tym, że strażnicy libijskiego porządku potrafią eliminować wrogów reżimu poza granicami kraju, teraz sam przekonuje się o realności zagrożenia. Uświadamia też sobie, jak bolesne bywa milczenie, które wynika z troski o bliskich i które zmusza do odcięcia się od dawnego życia. Powieść można też czytać jako historię kosztów emocjonalnych ponoszonych w wyniku życia na emigracji. Nowa codzienność, choć opiera się na wrastaniu, przyzwyczajaniu się, tworzeniu trwałych więzi, jednocześnie wzmaga tęsknotę i nie pozwala zapomnieć o tym, co pozostawione i porzucone. Da się również tę powieść czytać jako fascynującą relację z wieloletniej przyjaźni. Opiera się ona i na zaufaniu, i na zazdrości, i na poczuciu, że to, co najważniejsze, właśnie się wydarzyło, i na przekonaniu, że nawet wiele lat bez kontaktu nie zniszczy trwałości więzi. Ważnym kontekstem jest również nieustanne zderzanie sprawczości i bezsilności, strachu i odwagi, nadziei i trwogi, zmieniania świata i dystansu do dziejących się wydarzeń. Polityczne w tej książce okazuje się głęboko intymne. Lektura obowiązkowa!

 

Hisham Matar, Moi przyjaciele, przeł. Hanna Jankowska, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Stać po stronie życia (W. Tochman, Delfiny i Belzebub)

 

Wojciech Tochman dobrze wie, że każda wojna staje się sprawdzianem człowieczeństwa. Pokazuje, jak wiele zła może się wydarzyć i jak wiele dobra da się wezwać na ratunek tylko i aż po to, by choć przez chwilę dać komuś wsparcie i nadzieję. To, co się dzieje w Ukrainie dobitnie odsłania jeszcze jedną cechę współczesnej rzeczywistości, a mianowicie kres antropocenu i etyczne zwrócenie się w stronę innych istot żywych i przestrzeni, dzięki którym dobrze widać nasze współegzystowanie z tymi, którzy wcześniej znajdowali się na dalszym planie. Tochman przesuwa sens opowiadanych historii w stronę sojuszu między ludźmi i zwierzętami.

Autor nie nadużywa wielkich słów, choć pisze o sprawach fundamentalnych. W jego opowieści poświęcenie, determinacja, współczucie, wierność i lojalność okazują się częścią codzienności. Przyjaciół, domowników, istot żywych nie porzuca się w chwili próby. Wojna będzie w tym wypadku sprawdzianem najwyższej rangi. I to właśnie wtedy człowiek wyciąga pomocną dłoń do zwierząt. Kiedy ucieka, to z psem, kotem czy świnką morską. Kiedy wie, że gdzieś zostały zwierzęta potrzebujące pomocy, wraca, by je uratować. Kiedy musi pochować czworonożnego przyjaciela, żegna go tak, by nigdy tej chwili nie zapomnieć. Nie o romantyzowanie więzi ze zwierzętami jednak chodzi. Najważniejsze jest to, co dzieje się dzień po dniu i co nie może mieć przerwy – rozcinanie łańcuchów, zdobywanie pożywienia, opieka weterynaryjna. To wszystko w książce Tochmana ma wymiar fundamentalny. Na froncie wojny ludzie – tak przecież często się mówi – są zwierzętami. Tochman pokazuje, że jest inaczej. Mroczna strona wojny nie jest zwierzęca, ale ludzka. I to jest w niej najstraszniejsze. W tej opowieści ludzie i zwierzęta tworzą więź – przeciwko cierpieniu i śmierci, dla przyszłości.

Reporter pisze tę opowieść o wojnie z szacunkiem i zaangażowaniem. Znakomicie buduje napięcie wynikające z potrzeby pokazania możliwie wielu aspektów tego wszystkiego, co dzieje się w Ukrainie. Naturalistycznym obrazom zniszczenia towarzyszą obrazy niemalże poetyckie, przypadek nakłada się na zrządzenie losu, konieczność łączy się z możliwością kierowania się własną wolą, brak nadziei bywa przełamany rodzajem katharsis, kiedy zupełnie niespodziewanie przychodzi rozwiązanie problemu. Te wszystkie pełne napięcia momenty znajdziemy na kartach książki Tochmana. Sportretowane precyzyjnie, oddające dynamikę ekstremalnych doświadczeń, chwytające emocje, ale dalekie od sentymentalizmu, prawdziwe, bo choć mamy do czynienia ze znakomitą literaturą, to jednocześnie wiemy, że nie ma tutaj ani jednej próby koloryzowania świata i przymilania się do czytelnika. Rzadko zdarzają się tak dobre opisy rzeczywistości „tu i teraz”. Tochman nie pisze reportażu interwencyjnego, choć pokazuje jak ważne jest pomaganie zwierzętom na froncie. Nie eksponuje swojej obecności, choć przecież nie raz i nie dwa przyjeżdża do Ukrainy podczas wojny. Nie gloryfikuje swoich bohaterek i bohaterów, bo ich czyny mówią wszystko, a wszystko to przede wszystkim uczciwość, odwaga i miłość do zwierząt.

Na uwagę zasługuje klamrowa budowa reportażu. Początek to zwykła codzienność, kiedy jeszcze nie można i nie chce się uwierzyć, że wojna nadchodzi lub właśnie się zaczęła. Jest w tych scenach coś kruchego i zarazem bardzo mocnego – siła wynikająca z międzyludzkich więzi. Koniec to krótki fragment związany z używaniem szminek przez odważne kobiety, które narażają własne życie, by ratować zwierzęta. Ten drobny przedmiot, który w zwyczajnym świecie kojarzy się z lekkością i swobodą, na wojnie zamienia się w rodzaj broni. Pozwala podnieść wysoko głowę i walczyć na własnych zasadach. Tochman znakomicie wydobywa te niuanse, dzięki którym wyciągnięta dłoń, zapas jedzenia dla zwierząt, spojrzenie psa, pokój z wybitymi oknami pełen uwięzionych nietoperzy i wiele, wiele innych zamieniają się w świadectwo, które należy zapamiętać. Dlaczego? Bo tylko dzięki nim prawdopodobne jest zbliżenie się do prawdy. I to właśnie bliskość prawdy i to, jak znakomicie ta książka jest napisana, dają podstawy, by mieć podczas lektury mieć pewność obcowania z wielką literaturą.

 

Wojciech Tochman, Delfiny i Belzebub, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026.