Łódź jak Warszawa (M. Czyńska, Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy)

Świetnie pomyślany reportaż historyczny o mieście, szczególnych czasach i ludziach, którzy opowiedzieli się za życiem. Małgorzata Czyńska pisze o Łodzi i o tym momencie, kiedy tuż po wojnie przez kilka lat w mieście koncentrowało się życie kulturalne. Warszawa pozostawała nadal zapowiedzią tego, co dopiero nadejdzie. Wszechobecne ruiny nie pozwalały na szybkie odbudowanie reguł życia społecznego. Ludzie kultury osiedlają się w Łodzi. Autorka dobrze oddaję atmosferę życiodajnego potencjału tkwiącego w mieście. Z jednej strony miasto opustoszałe z własnych mieszkańców, zajmowanie pustych mieszkań, szabrownictwo na byłym terenie getta, z drugiej nagląca potrzeba pisania, publikowania, grania na scenie i odtworzenia teatru, rozmów i angażowania się w sztukę, wreszcie odzyskania dzięki temu nie do końca zdefiniowanej po przeżyciach wojennych normalności. Książkę tę można czytać jako bardzo udany portret świata, który bazując na tymczasowości, zaczyna kształtować podstawy tego, co trwałe, stabilne, powiązane realnie z przyszłością. Dużym atutem tej opowieści jest jej wielokontekstowość. Czyńska nie tylko stara się pokazać doświadczenia przedstawicieli różnych środowisk twórczych, ale też dobrze się porusza po materiale źródłowym, obficie cytując fragmenty wspomnień, listów, dzienników czy artykułów publikowanych w prasie. Niektóre z tych cytatów ktoś może uznać za zbyt długie, jednak nie da się ukryć, że ich wybór jest uzasadniony. Celnie bowiem obrazują specyfikę portretowanych czasów (np. znakomita anegdota Stefanii Grodzieńskiej o bezskutecznych poszukiwaniach Łodzian w Łodzi). Autorka dobrze wydobywa istotę warszawskiej Łodzi - wagę miasta przy jednoczesnej nieważności, zapał twórców i towarzyszący im lęk, że ten początek nowego może też jest na chwilę, biedę i dostęp do cudzych pozostawionych w mieszkaniach rzeczy, talent i pomysły oraz zniszczenie związane z katastrofą wojny. Warto!

 

Małgorzata Czyńska, Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy, Wyd. Marginesy, Warszawa 2026.

 

Ta szczególna katastrofa (F. Gänsler, Lato bez końca)

 

Historia opowiedziana przez Gänsler, choć pozornie zakorzeniona w konkrecie, sprawia wrażenie czegoś, co dzieje się poza czasem, w chwili szczególnej, co za chwilę się skończy i będzie tylko wyobrażeniem, choć jest jak najbardziej rzeczywiste. Wokół szaleją pożary, które są zagrożeniem i trudno je opanować. Powietrze jest duszące, pojawiają się ostrzeżenia przed przebywaniem na zewnątrz i oddychaniem bez maseczki. Codzienność, skoro trudno jest nawet nie dusić się tym, co otacza, przestaje oferować bezpieczeństwo i pewność. Do opuszczonego hotelu w dawnym uzdrowisku przyjeżdża kobieta z córką. Właścicielka z jednej strony ma poczucie niezmienności – w środku jest pełno śladów po członkach jej rodziny i dawnej świetności miejsca, z drugiej dostrzega coraz mocniej odczuwaną niepewność, podsycaną duchotą i zapachem spalenizny. Hotel w jakimś sensie jest centrum dawnego świata i jednocześnie tylko obrazem przeszłości w kontekście tego, co dopiero nadejdzie. Obserwowanie gości staje się dla właścicielki czymś w rodzaju przemiany. Przez chwilę czuje się kimś, kto może coś zmienić, a zaufanie rodzące się w relacji związanej z ucieczką przed krzywdą oferuje nadzieję i energię usuwającą wcześniej obecny marazm. Ważnym punktem odniesienia jest zaufanie i to, w jakim czasie da się je zbudować, komu można zaufać i czy zaufanie na chwilę w celach ratunkowych na sens. Intrygujące!

 

Franziska Gänsler, Lato bez końca, przeł. Agata Teperek, Wyd. Pauza, Warszawa 2026.

Centrum świata (T. Jansson, Księga lata)

 

Ta niespieszna, ale i pełna pozytywnej energii proza chyba każdemu przypomni albo własne dobre chwile z dzieciństwa, albo marzenia o beztroskim dorastaniu. Sophia spędza lato na niewielkiej wyspie z babcią i ojcem. Jest ciekawa świata, rezolutna, odważna, nie boi się samotności, zadaje dużo nieoczywistych i trudnych pytań. Może wszystko, bo w pewnym sensie wszystko jest obok, na wyciągnięcie ręki, do sprawdzenia. Jej ojciec to postać właściwie drugoplanowa, milcząca, często nieobecna. Dziewczynka całe dnie spędza z babcią. Młodość wchodzi tutaj w fascynujący sojusz ze starością, ciągłe zdziwienie codziennością z gotowością niezapominania tego, że kiedyś także wszystko było zaskakujące, pytania o sprawy fundamentalne z dojrzałością brawury popartej doświadczeniem, zainteresowanie szczegółem z nieodwracaniem się od momentów, które ktoś z boku nazwałby nieistotnymi, chęć poznania nie tylko swojego świata z otwartością na to, by o swoim, nieistniejącym już świecie próbować opowiedzieć. Lato zawsze przemija, ale lato też zawsze wraca. Jest w tej prozie znakomicie uchwycony czas, który nieuchronnie odchodzi w przeszłość, ale i ma w sobie zapowiedź samoodnowienia. Intrygujące!

 

Tove Jansson, Księga lata, przeł. Halina Thylwe, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.