Świat, którego już nie ma (Sudety. Raj utracony. Opowieści z czesko-niemieckiego pogranicza)

 

Antologia opowiadań, dla których punktem odniesienia jest region Sudetów i tego wszystkiego, co wynikało z czeski-niemieckiego pogranicza i sąsiedztwa, to bardzo ciekawy przykład literackiego wielogłosu, świadomego tego, co utracono i co jest już nie do odzyskania. W projekcie wzięli udział pisarze średniego pokolenia, z których niektórzy w swojej twórczości poruszali już temat Niemców sudeckich. Wystarczy wspomnieć chociażby prozę Kateřiny Tučkovej, Leoša Kyšy czy Jakuby Katalpy. Opowiadania poprzedzone są wprowadzeniem historycznym, wyjaśniającym czesko-niemieckie współbycie zakończone dramatycznym wypędzeniem Niemców. Książka jest bardzo ciekawie zaplanowana graficznie, pięknie zilustrowana przez znanego rysownika Jaromira 99, czarna czcionkę tekstu i czarny tusz grafik zastąpiono kolorem ciemnoniebieskim. Ale nie tylko estetyka i artystyczny charakter edytorskiego pomysłu są tutaj oczywiście ważne. Kluczowe są opowieści, a te przyjmują bardzo interesującą formę – niekiedy są portretem codzienności, innym razem pokazują, jak wyglądało życie par czesko-niemieckich, bywa, że dobrze oddają czające się już, ale jeszcze nieuświadomione zagrożenie, zdarza się też, że odkrywają skrywaną wcześniej między ludźmi niechęć i rodzące się mrzonki o byciu lepszym i szczególnie do czegoś wybranym. Interesująca jest nie tylko różnorodność wątków, ale i umiejętność wydobycia z pozornie zwykłych opowieści symptomów tego, co stanowiło zapowiedź momentów zwrotnych, nieodwracalnie zmieniających stosunku między ludźmi. Da się również zauważyć specyfikę stylu poszczególnych autorek i autorów. Widać to chociażby u Jaroslava Rudiša, Petry Klaubouchovej czy Kateřiny Tučkovej. W zamieszczonych w tomie tekstach melancholia miesza się z poczuciem straty, czas bezpowrotnie stracony z czasem nieświadomym tego, że mija, prowincjonalność i lokalność z Wielką Historią, która przychodzi po swoje. Intrygujące.

 

Sudety. Raj utracony. Opowieści z czesko-niemieckiego pogranicza, autorzy: Jarosłav Rudiš, Petra Dvoraková, Petra Klaubouchová, Marie Hajdová, Leoš Kyša, Jakuba Katalpa, Michal Vrba, Michaela Klevisová, David Jan Žák, Katerina Tučková, przeł. zbiorowy: Katarzyna Dudzic-Grabińska, Kamil Czaiński, Julia Różewicz, Agata Wróbel, ilustracje: Jaromir 99, Wyd. Książkowe Klimaty, Wrocław 2026.

Łódź jak Warszawa (M. Czyńska, Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy)

Świetnie pomyślany reportaż historyczny o mieście, szczególnych czasach i ludziach, którzy opowiedzieli się za życiem. Małgorzata Czyńska pisze o Łodzi i o tym momencie, kiedy tuż po wojnie przez kilka lat w mieście koncentrowało się życie kulturalne. Warszawa pozostawała nadal zapowiedzią tego, co dopiero nadejdzie. Wszechobecne ruiny nie pozwalały na szybkie odbudowanie reguł życia społecznego. Ludzie kultury osiedlają się w Łodzi. Autorka dobrze oddaję atmosferę życiodajnego potencjału tkwiącego w mieście. Z jednej strony miasto opustoszałe z własnych mieszkańców, zajmowanie pustych mieszkań, szabrownictwo na byłym terenie getta, z drugiej nagląca potrzeba pisania, publikowania, grania na scenie i odtworzenia teatru, rozmów i angażowania się w sztukę, wreszcie odzyskania dzięki temu nie do końca zdefiniowanej po przeżyciach wojennych normalności. Książkę tę można czytać jako bardzo udany portret świata, który bazując na tymczasowości, zaczyna kształtować podstawy tego, co trwałe, stabilne, powiązane realnie z przyszłością. Dużym atutem tej opowieści jest jej wielokontekstowość. Czyńska nie tylko stara się pokazać doświadczenia przedstawicieli różnych środowisk twórczych, ale też dobrze się porusza po materiale źródłowym, obficie cytując fragmenty wspomnień, listów, dzienników czy artykułów publikowanych w prasie. Niektóre z tych cytatów ktoś może uznać za zbyt długie, jednak nie da się ukryć, że ich wybór jest uzasadniony. Celnie bowiem obrazują specyfikę portretowanych czasów (np. znakomita anegdota Stefanii Grodzieńskiej o bezskutecznych poszukiwaniach Łodzian w Łodzi). Autorka dobrze wydobywa istotę warszawskiej Łodzi - wagę miasta przy jednoczesnej nieważności, zapał twórców i towarzyszący im lęk, że ten początek nowego może też jest na chwilę, biedę i dostęp do cudzych pozostawionych w mieszkaniach rzeczy, talent i pomysły oraz zniszczenie związane z katastrofą wojny. Warto!

 

Małgorzata Czyńska, Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy, Wyd. Marginesy, Warszawa 2026.

 

Ta szczególna katastrofa (F. Gänsler, Lato bez końca)

 

Historia opowiedziana przez Gänsler, choć pozornie zakorzeniona w konkrecie, sprawia wrażenie czegoś, co dzieje się poza czasem, w chwili szczególnej, co za chwilę się skończy i będzie tylko wyobrażeniem, choć jest jak najbardziej rzeczywiste. Wokół szaleją pożary, które są zagrożeniem i trudno je opanować. Powietrze jest duszące, pojawiają się ostrzeżenia przed przebywaniem na zewnątrz i oddychaniem bez maseczki. Codzienność, skoro trudno jest nawet nie dusić się tym, co otacza, przestaje oferować bezpieczeństwo i pewność. Do opuszczonego hotelu w dawnym uzdrowisku przyjeżdża kobieta z córką. Właścicielka z jednej strony ma poczucie niezmienności – w środku jest pełno śladów po członkach jej rodziny i dawnej świetności miejsca, z drugiej dostrzega coraz mocniej odczuwaną niepewność, podsycaną duchotą i zapachem spalenizny. Hotel w jakimś sensie jest centrum dawnego świata i jednocześnie tylko obrazem przeszłości w kontekście tego, co dopiero nadejdzie. Obserwowanie gości staje się dla właścicielki czymś w rodzaju przemiany. Przez chwilę czuje się kimś, kto może coś zmienić, a zaufanie rodzące się w relacji związanej z ucieczką przed krzywdą oferuje nadzieję i energię usuwającą wcześniej obecny marazm. Ważnym punktem odniesienia jest zaufanie i to, w jakim czasie da się je zbudować, komu można zaufać i czy zaufanie na chwilę w celach ratunkowych na sens. Intrygujące!

 

Franziska Gänsler, Lato bez końca, przeł. Agata Teperek, Wyd. Pauza, Warszawa 2026.