Reportaż jako codzienność (M. Wdowicz-Wierzbowska, Reporterki)

 

Lektura obowiązkowa! Proszę koniecznie tę książkę przeczytać. Usatysfakcjonowani będą ci, którzy interesują się reportażem, ale i ci, których interesuje traktowanie literatury i dziennikarstwa serio. Zadowoleni okażą się ci, którzy upominają się o większą obecność reporterów starszego pokolenia i niezapominanie ich twórczości. W tym przypadku głos tych bohaterek, które pokusić się mogą o podsumowanie i opowiadają o wybranych fragmentach z różnych etapów swojego życia, wybrzmiewa wyjątkowo mocno. Po książkę tę z radością sięgną ci, których interesuje perspektywa płci. Reporterki nie raz i nie dwa odwołują się chociażby do doświadczenia macierzyństwa, mając świadomość tego, jak istotna to część nie tylko ich prywatności, ale właśnie życia zawodowego, które w przypadku narodzin dziecka trzeba często przeorganizować. Na uwagę zasługują relacje między bohaterkami tomu. Najczęściej jest chyba przywoływana Małgorzata Szejnert. Reporterki młodszego pokolenia wspominają o redagowaniu przez nią ich tekstów oraz o podpowiedziach dotyczących pisania (np. Magdalena Grzebałkowska, Katarzyna Surmiak-Domańska, Angelika Kuźniak czy Aleksandra Gumowska). Ciekawe są wątki dotyczące zmian zachodzących w mediach i tego, jak współczesne doświadczenia dziennikarek różnią się od tych sprzed kilkunastu czy kilkudziesięciu lat (np. Olga Gitkiewicz, Maria Wiernikowska, Krystyna Kurczab-Redlich, Barbara Pietkiewicz, Iza Michalewicz, Lidia Ostałowska czy Ewa Winnicka). Jako istotne wybrzmiewają te fragmenty, które dotyczą budowania więzi w środowisku reporterów oraz znaczących gestów wsparcia, które pamięta się przez całe życie (np. Wiesława Grochola). Część wypowiedzi to także poruszające świadectwa pamięci, przemijania, świadomości tego, jak różnie mogło potoczyć się życie, gdyby nie pewne wydarzenia z przeszłości (np. Barbara Pietkiewicz, Joanna Szczęsna). Właściwie w każdej z przytoczonych opowieści bohaterek możemy też znaleźć refleksje o charakterze warsztatowym. Fragmenty te dobrze pokazują, jak różne bywają reporterskie języki, ale i jak podobne w swoim szacunku dla bohatera i niektórych dylematach. Książka Magdaleny Wdowicz-Wierzbowskiej to połączenie zbioru wywiadów z albumem. Spotkanie związane z robieniem fotografii wiąże się zawsze z rozmową. Autorka usuwa się w cień. Nie poznamy jej pytań ani reakcji na usłyszane historie. Historie opowiadane przez bohaterki podzielone są na akapity opatrzone wyrażeniem/hasłem przewodnim. W efekcie wspomnienia reporterek oddziałują dodatkowo, bo sprawy istotne zostają wyodrębnione i zaakcentowane. Oprócz czarno-białego portretu otwierającego każdy z tekstów mamy jeszcze zdjęcia kolorowe w przestrzeni domowej oraz zdjęcia rzeczy uznanych przez bohaterki za istotne. Te mikrohistorie związane z przedmiotami dobrze uzupełniają tekst główny, niekiedy stają się nawet mikroreportażami lub mikrotekstami o charakterze autobiograficznym. Materiał poświęcony każdej z bohaterek zamyka krótka wymiana zdań w trakcie fotografowania. To właśnie tam przez chwilę możemy usłyszeć autorkę książki. Ale tak naprawdę jest ona obecna na każdej ze stron – jako pomysłodawczyni projektu, wrażliwa i empatyczna słuchaczka, kompetentna historyczka codzienności i praktyk reporterskich, wreszcie znakomita fotografka.

 

Magdalena Wdowicz-Wierzbowska, Reporterki, Wyd. Dowody, Warszawa 2025.

Niespieszna rozmowa (Słowo i płeć. Rozmowy Janiny Koźbiel)

 

To już trzeci tom rozmów Janiny Koźbiel z twórcami i twórczyniami szeroko rozumianej kultury. Utrzymany w podobnym tonie jak poprzednie. Mamy więc do czynienia z wymianą zdań opartą na gotowości słuchania, polemizowania, uszczegółowiania i dopowiadania. W trakcie lektury wyraźnie widać, że Janina Koźbiel nie tyle odpytuje czy przepytuje bohaterów swoich książek, co raczej stara się ze spotkania z konkretnym człowiekiem wyciągnąć jak najwięcej. Jest w tej relacji partnerką intelektualną rozmówców. Widać to chociażby w chętnym dzieleniu się refleksjami, w nieuciekaniu od wątków mniej wygodnych, wreszcie w krytycznoliterackim przygotowaniu do dyskusji o utworach. To bardzo ważna cecha tego tomu, ale i poprzednich zbiorów. Mamy bowiem do czynienia z takim typem wywiadu, który można by określić epitetem „eseistyczny”. Jest tutaj miejsce na swobodę skojarzeń, erudycję, dygresyjność, być może niedzisiejszą dla niektórych niespieszność, namysł nad rzeczywistością, wreszcie poczucie, że to, co ważne dzieje się równolegle i na poziomie lektury tekstu, i na poziomie odczytywania człowieka właśnie. W najnowszym tomie najważniejsza wątki porządkujące rozmowy to zaakcentowane w tytule Słowo i płeć. Janina Koźbiel rozmawia z osobami, dla których język jako tworzywo jest nie tylko podstawą tworzenia literatury, ale też często istotnym elementem komentowania rzeczywistości, edukowania, interpretowania i łączenia różnych sztuk. Z kolei płeć zwykle dotyczy tego, w jaki sposób twórcy i twórczynie sami się nazywają, a także tego, jak odczytują losy żeńskich i męskich bohaterów oraz jak podchodzą do porządkujących kategorii opartych na używaniu określeń męskie lub kobiece. To, co chyba szczególnie istotne, rozgrywa się na poziomie nie zawsze ostro zdefiniowanych momentów, w których odkrywamy, że oto odsłonięto przed nami punkty pewnego zachwiania, niekonsekwencji, procesu mniej lub bardziej świadomie doświadczanego. Będą na to wpływały i pełnione role społeczne rozmówców, i historyczne uwikłania, i kwestie prywatnych odczuć, i gotowość przekraczania własnych ograniczeń ideologicznych po to, by otworzyć się na Innego. Czasami dostrzec będziemy mogli pewien opór i upór obecny w rozmowie. Bardzo ciekawe jest wówczas to, że Janina Koźbiel nie traktuje tych momentów jak zalążka konfliktu. Stara się natomiast zrozumieć, niekoniecznie zawsze się zgadzając. W efekcie bardzo potrzebny dla dynamiki rozmowy element sporu staje się tutaj podstawą poruszania się cały czas do przodu, wsłuchiwania się i odsłanianej w ten sposób potrzeby rozmowy także z tymi, z którymi nie mówimy jednym głosem. Warto!

 

Słowo i płeć. Rozmowy Janiny Koźbiel, Wyd. JanKa, Pruszków 2022.

Literatura jako sens (W. Myśliwski, W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy)

 

Publikacja zbierająca w jednym tomie rozmowy z Wiesławem Myśliwskim oraz publiczne wypowiedzi pisarza ma charakter podsumowujący. To niejako rzecz oczywista. Czy jednak z tego podsumowania wynika coś więcej? Na szczęście tak. Najciekawsze wydaje się to, co wyłania się po lekturze po odłożeniu tomu na bok, a mianowicie intensywne przekonanie, że oto mieliśmy do czynienia z wielkim szacunkiem dla słowa, z wielką pewnością, że słowo ma znaczenie, i z myśleniem o literaturze jako nośniku sensu/sensów. Uważny czytelnik z pewnością bez problemu zauważy powracające w mowach i wywiadach wątki, które są także obecne w twórczości Wiesława Myśliwskiego. Wśród nich wspomniane słowo i język będą jednymi z najważniejszych motywów, ale pojawi się tez refleksja na temat kultury chłopskiej, kulturowego dziedzictwa, wstrzemięźliwości pisarskiej i osobności twórczej, lęku czy przemijania. Znaczące jest też to, że wyboru i układu tekstów dokonał Wiesław Myśliwski. Mamy więc do czynienia nie z antologią ułożoną przez innych w dowód uznania, ale z autorskim zbiorem, odwołującym się do tego, co w przekonaniu twórcy ważne i formacyjne w kontekście całej jego twórczości. Bardzo ciekawe są te momenty w rozmowach, które odnoszą się do pisania i myślenia o literaturze, zwłaszcza wtedy, jeśli przyjrzymy się refleksjom dotyczącym książek, które akurat powstają, a które my przecież znamy jako powieści już wydane. To publikacja do czytania na raty, do sięgania w potrzebie, do zaglądania i upewniania się, że literatura bywa czymś ważnym i czymś, co nie musi być związane z komercją.

 

Wiesław Myśliwski, W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy, Wyd. Znak, Kraków 2022.