Wybór (Zu Witkowska, Śluza)

 

Nieoczywisty i stojący w kontrze do retoryki sukcesu debiut – intrygujący, przypowieściowy, refleksyjny. Zu Witkowska decyduje się na opowieść wyciszoną, intymną, pomyślaną jako historia odnajdywania siebie i pozwolenia sobie na słabość. Tytułowa „Śluza” staje się ciekawym punktem odniesienia. Z jednej strony może przytłaczać swoją funkcją i stałością, z drugiej staje się czymś pewnym, punktem odniesienia, unieruchomieniem, dzięki któremu można w końcu się wyzwolić. Młoda badaczka dostaje odpowiedzialną funkcję w ramach realizowanego na uczelni grantu. Jest perfekcyjna, precyzyjna, dobrze planuje swoją pracę. Szybko jednak przekonujemy się, że to, co mogłoby być pasją, jest w przypadku Łucji trochę przypadkowym wyborem, realizowanym konsekwentnie od lat. Kiedy więc sytuacja związana z badaniem roślin zaczyna się komplikować i wszystko pochłania chaos, bohaterka pozostaje bezradna, ale i zaczyna zyskiwać siłę. Towarzyszy jej starsza kobieta, śluzowa, u której wynajmuje pokój. Początkowo ma się wrażenie, że obie pochodzą z innych światów i nic ich nie łączy. Stopniowo jednak odkrywamy, że nie siła będzie budulcem więzi, ale słabość, porażka, bezradność, świadomość utraty dobrze funkcjonującego i wcześniej bezusterkowego świata. Katastrofa jest w tym przypadku wyzwoleniem, otwarciem się na uwolnienie, sposobem na dostrzeżenie prawdziwej siebie. Z tego, co ostatecznie skazuje na marginalizację, da się czerpać siłę do dalszego życia – innego, ale może bardziej autentycznego. Warto!

 

Zu Witkowska, Śluza, Wyd. Znak, Kraków 2026.

Być pisarzem (T. Wolff, Stara szkoła)

 

Znakomita – językowo, stylistycznie, koncepcyjnie – proza inicjacyjna! O nagłym doświadczeniu dorosłości poprzez zmierzenie się z prawdą i kłamstwem, o marzeniu, by zostać pisarzem, i o oddziaływaniu mitu pisarza w kontekście codzienności nastawionej na to, by kiedyś wspomnianym pisarzem się stać. Wolff zderza przeciętność z talentem, wyobrażenie z realnością, tworzenie z traktowaniem pisania jako konkurencji, uniesienia z rzemiosłem. Jednocześnie bardzo ciekawie wybrzmiewa kwestia kształtowania umysłów młodych ludzi przez szkołę. Na uwagę zasługuje dawkowanie napięcia związane z planowanymi wizytami w placówce wybitnych pisarzy. Czas oczekiwania i myślenia o tym, co się może wydarzyć, odwiedziny i zestawienie z tym, jacy dany pisarz lub dana pisarka okazują się być podczas spotkania z młodymi czytelnikami, wreszcie szansa na indywidualną rozmowę, która sprawia, że gość jest jeszcze inaczej postrzegany. To, co stanie się momentem zwrotnym dla całej historii, będzie z jednej strony upadkiem, z drugiej stanie się pretekstem do odbudowania, a właściwie zbudowania, fundamentu dla nowego, ważniejszego etapu w życiu. Historię tę można potraktować jako przypowieść o tym, co oferuje człowiekowi sztuka – ta, której się pragnie, ta, która jest czymś nieosiągalnym, wreszcie ta, która realnie lub w wyobraźni, okazuje się dostępna. Lektura obowiązkowa.

 

Tobias Wolff, Stara szkoła, przeł. Krzysztof Umiński, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Poza czasem (E. O'Connor, Jeśli nie wolno nam śpiewać)

 

Wyciszona, refleksyjna, ascetyczna w formie opowieść o zderzeniu światów i oczekiwań, ale i o przetrwaniu mimo wszystko i wbrew wszystkiemu. Można tę historię potraktować jako przypowieściową w charakterze historię inicjacji – w dorosłość, w kłamstwo, w konfabulację używaną dla osiągnięcia własnych celów, wreszcie w przyszłość, którą tak trudno naznaczyć zmianą. Manod i jej rodzina mieszkają na walijskiej wyspie. Rzadko ktoś tam przypływa, mieszkańców jest niewielu, mężczyźni łowią ryby, ale nie umieją pływać, stare zwyczaje pielęgnowane są przez kolejne pokolenia. Bohaterka nie ma w sobie niechęci do świata, którego jest częścią, jest za to pełna ciekawości w stosunku do tego, co znajduje się gdzie indziej. Kiedy więc na wyspę przybywa para etnografów, chętnie z nimi współpracuje i liczy na to, że razem opuszczą wyspę. W tej tęsknocie za inną rzeczywistością jest wspomniana ciekawość, ale i dużo skomplikowania związanego z tym, co przynosi znajomość języka angielskiego, z uczuciami, z wyobrażeniami na temat relacji z ludźmi. Bardzo ciekawe okazuje się to, co dzieje się w tej historii na poziomie prawdy i kłamstwa – czy tłumaczenie oddaje autentyczne intencje wypowiadających się?, czy pozowanie jest tożsame z odtworzeniem codzienności?, czy bycie z zewnątrz umożliwia stanie się częścią opisywanej wspólnoty?, czy obietnica jest zobowiązaniem, czy może tylko tym, co pozwala relacji być w ruchu?. Warto!

 

Elizabeth O'Connor, Jeśli nie wolno nam śpiewać, przeł. Kaja Gucio, Wyd. Cyranka, Warszawa 2026.