Czyja jest pamięć? (K. Surmiak-Domańska, Świat przed nami nie istniał. Jak wojna została w naszych domach)

 

Najnowszą książkę Katarzyny Surmiak-Domańska można czytać równolegle z wcześniejszą „Czystką”. Wątek rodzinnego śledztwa, pytań związanych z postawami, zachowaniami i biografiami członków rodziny powraca w publikacji „Świat przed nami nie istniał”. Autorka jest obecna w tekście. Relacjonując historie swoich bohaterów, zderza je z własnymi doświadczeniami. Dzieje się to jednak zawsze w sposób uzasadniony i wzbogacający opowieść. To ważna kwestia, bo Surmiak-Domańska nie eksponuje swojej historii, ale jednocześnie nie próbuje jej unieważniać. Poprzez odsłonięcie losów własnej rodziny pokazuje rodzącą się więź z innymi osobami, których losy opisuje. Doświadczenia konkretnych ludzi są w tym przypadku jednostkowe, ale i uniwersalne zarazem. Powtarzalność pamięci zła niedoświadczonego przez trzecie i niekiedy drugie pokolenie okazuje się doświadczeniem pokoleniowym. Fundamentalna kwestia organizująca reportaż to próba zastanowienia się, dlaczego zespół stresu pourazowego jest diagnozowany w Polsce o wiele częściej niż w innych krajach. Dużym atutem opowieści jest potraktowanie każdej historii z jednakową uważnością i wrażliwością. Dramatyczne przeżycia dziadków i rodziców układają się w historię triumfu zła, dającego początek nowemu życiu, codzienności, która w żaden sposób nie przystaje do traum z okresu wojny. Surmiak-Domańska zwraca uwagę na psychosomatyczne konsekwencje milczenia lub potrzeby ciągłego powracania do przeżyć sprzed lat. To publikacja, która doskonale łączy reporterską dociekliwość, autobiograficzne zaangażowanie, umiejętność budowania relacji z bohaterami i zdolność pokazania, że zło, choć miewa różne oblicza i różnie odzywa się w kolejnych pokoleniach, to jednocześnie jest tym, co trzeba na własny rachunek przepracować. Surmiak-Domańska świetnie pokazuje, jak nieprzygotowany bywa każdy, kto musi zmierzyć się z czymś ekstremalnym. Jest to szczególnie ciekawy wątek, bo rozwinięty zarówno na podstawie biografii zwykłych ludzi, jak i psychologów, psychiatrów i socjologów prowadzących później badania naukowe i często zaskakiwanych tym, jak działa w przypadku traum pamięć. Reporterce udaje się uchwycić to, co w pewnym sensie nieuchwytne – fakt przekazywania z pokolenia na pokolenie tego wszystkiego, co wydaje się zapomniane i co często bywa niewypowiadane. Lektura obowiązkowa.

 

Katarzyna Surmiak-Domańska, Świat przed nami nie istniał. Jak wojna została w naszych domach, Wyd. Agora, Warszawa 2026.

Duch przemian (M. Stasiak, Lekarze prowincjonalni)

 

„Lekarze prowincjonalni” to bardzo ciekawa opowieść o przemianach związanych z budowaniem nowego świata tuż po wojnie. Gatunkowo autor łączy reportaż historyczny z esejem historycznym, korzysta z dokumentów i świadectw autobiograficznych, interesująco łączy wskazywanie tego, co można by nazwać regułą typową dla tamtych czasów, z tym, co wiąże się z doświadczeniem jednostkowym. Wyjątkowo intrygujące okazuje się uchwycenie paradoksu wpisanego w zderzenie przeciwieństw. Wierzenia ludowe i wynikające z wiejskiej tradycji niechętnie ustępują miejsca nauce i medycynie. Trwałość zastanego nieszczególnie szybko zaczyna kruszeć pod naporem świadomości, że lekarz faktycznie może pomóc uratować życie. Stasiak nie tyle piętnuje zacofanie, co raczej pokazuje, że medycy na prowincji, aby skutecznie leczyć, musieli nauczyć się zrozumieć to, co obce i jednocześnie nauczyć się przekonywać innych, że oferują coś dobrego. Dramatyczne momenty, kiedy lęk przed nowym jest większy od strachu przed śmiercią, zapadają w pamięć i pokazują, jak trudne zadanie stało przed lekarzami na prowincji. W pewnym więc sensie książka ta pokazuje, że medycy musieli stać się również znakomitymi negocjatorami, edukatorami i psychologami. Publikacja Marcina Stasiaka to również fascynujący portret przemian obyczajowych i społecznych. Próby zniesienia opozycji między miastem i wsią cały czas przypominają o różnicach, które trudno wyeliminować. Ciekawym wątkiem jest także prywatność lekarzy. Poczucie obowiązku i uczestniczenia w czymś ważnym często było powiązane z osamotnieniem, niezrozumieniem, funkcjonowaniem na marginesie tego własnego, bo bliskiego, świata. Autor z dużym wyczuciem sygnalizuje te kwestie, eksponując specyfikę czasów i specyfikę autobiograficznego doświadczenia. Warto.

 

Marcin Stasiak, Lekarze prowincjonalni, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Utrata marzeń (É. Louis, Krach)

 

Autobiograficzna proza Louisa okazuje się poruszającym portretem samotności, odrzucenia, okrucieństwa, przemocy i bycia od początku na straconej pozycji. Wszystko to opowiadane jest w cieniu śmierci, bo to właśnie śmierć uruchamia wspomnienia, pozwala podjąć próbę rekonstrukcji wydarzeń z przeszłości, wreszcie umożliwia podjęcie kluczowych z punktu widzenia własnych relacji z rodziną decyzji. Informacja o śmierci starszego brata każe narratorowi i zarazem autorowi spotkać się z matką i wesprzeć ją w trudnej chwili utraty własnego dziecka. Jednocześnie staje się pretekstem do przypomnienia sobie, dlaczego przez ostatnią dekadę brat był nieobecny w jego życiu oraz jak doszło do tego, że ci, którzy mężczyznę wspominają, pamiętają, że był bardzo miły i że potrafił być wyjątkowo brutalny. Alkoholizm i przemoc w życiu dorosłym sąsiadują z doświadczonym wcześniej odrzuceniem, poniżeniem, ośmieszeniem. W pewnym więc sensie obserwujemy proces rodzenia się potwora, ale i proces autodestrukcji i niemożności ukształtowania siebie. W przypadku zmarłego brata autora piekłem są nie tylko inni, ale i piekłem jest on sam. Louis pozostawia czytelnika z pytaniem, czy śmierć unieważnia zło, które wydarzyło się za życia i czy pamiętając wspomniane zło musimy towarzyszyć śmierci. Pokazuje, że odebranie komuś marzeń nigdy nie jest niewinne. Bardzo dobre.

 

Édouard Louis, Krach, przeł. Joanna Polachowska, Wyd. Pauza, Warszawa 2026.