Niewidoczne, choć znaczące (R. Nixon, Powolna przemoc i ekologia ubogich)

 

Praca Roba Nixona okazuje się nie tylko warta uwagi ze względów merytorycznych, ale też robi duże wrażenie, jeśli chodzi o styl zaprezentowanej refleksji. Mamy do czynienia z dziełem erudycyjnym, znakomicie łączącym wiedzę z literaturoznawstwa, ekologii, socjologii, historii czy ekonomii. Nixon pozostaje badaczem zaangażowanym. Opowiada się po stronie tych, którzy mieli zniknąć i być niewidocznymi, trwale utracić głos, stać się częścią opowieści zapomnianej. Tymczasem autor odtwarza ich historię, rekonstruuje losy, wskazuje procesy związane z dziejącą się jawnie, ale propagandowo i medialnie ukrywaną przemocą. Pozostaje w tej przyjętej perspektywie w zgodzie z tym, co przypisane jest do refleksji związanej z nową humanistyką – jest kimś nieobojętnym. Motyw wiodący publikacji to tytułowa powolna przemoc. Jej skutki są rozłożone w czasie, często nie widać ich od razu, więc łatwo je ukryć lub po prostu nie ostrzec zainteresowanych, łatwo też odwrócić się od konsekwencji, za które się odpowiada. Nixon znakomicie łączy refleksję kulturowo-społeczną z analizą literaturoznawczą. Pokazuje jak nieoczywiste bywa opowiedzenie w literaturze o grabieży przestrzeni i niszczeniu społeczności oraz jak trudno te oryginalne głosy literackie przebijają się do mainstreamu. W tle bardzo mocno wyłania się refleksja związana z opozycją między tymi, którzy mają władze i wielkie pieniądze, a tymi, którzy podlegają eksploatacji. Pojawia się nie tylko kontekst klasowy, ale i rasowy, postkolonialny czy po prostu etyczny. Widać to chociażby w kontekście wydobywania ropy naftowej czy organizowania elitarnych safari, w trakcie których klienci nie mają styczności z ludnością miejscową. Warto docenić nieoczywistą i odsłaniającą rzeczy ukryte lub niewidoczne perspektywę, a także celność spostrzeżeń, atrakcyjność wywodu, potoczystość narracji. Lektura książki Nixona to nie tylko intelektualna uczta, ale także potencjalnie przykład realnego oddziaływania na czytelników i wpływania na ich wrażliwość poprzez dostrzeżenie i wyeksponowanie spraw kluczowych, związanych z odpowiedzialnością człowieka za rzeczywistość, której jest częścią.

 

Rob Nixon, Powolna przemoc i ekologia ubogich, przeł. Tymon Adamczewski, Tomasz Dobrogoszcz, Katarzyna Więckowska, Wyd. słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2025.

Czy istnieje jedna wersja historii? (G.M. Burnet, Studium przypadku)

 

Fascynująca powieść! Bardzo ciekawa pod względem fabularnym, świetnie rozgrywająca kwestie autentyczności, fikcji, pamięci, a także prawdopodobieństwa i wyobrażenia. Jednocześnie mamy do czynienia z niebanalnym podejściem do formy. Burnet sięga do tradycji powieści szkatułkowej. Motyw odnalezionego pamiętnika, przekazanie materiałów pisarzowi, wreszcie własne poszukiwania i świadectwa innych bohaterów tej historii – to oryginalne, choć także literacko nie raz i nie dwa eksploatowane wątki. Pisarz umie jednak zbudować na ich kanwie nieoczywiste napięcie, prowadzące do zastanowienia się nad próbą sił między tym, co prywatne, a tym, co publiczne, w sytuacji pracowania na czyjejś psychice. Mowa więc nie tylko o więzi rodzącej się między pacjentką a psychoterapeutą, ale też o kwestiach wizerunkowych, związanych ze sławą tego, kto udziela pomocy, oraz z chęcią wyglądania inaczej niż zwykle tej, która po tę pomoc przychodzi. Z jednej więc strony problem rozdwojenia osobowości, budowania tego, jak jest się postrzeganym oraz eksperymentowania z własną psychiką można potraktować jako wyraz woli, niezależności i siły, z drugiej jako przejaw słabości, ucieczki i choroby psychicznej. Ważnym kontekstem okazuje się także płeć bohaterów. Dobrze bowiem wyznacza akceptowane społecznie granice zachowań oraz wyznacza możliwe drogi prowadzące do ich przekroczenia. To także powieść, która intrygująco rozgrywa motyw związany z szukaniem odpowiedzi i prywatnym śledztwem. Zainteresowanie Innym zaczyna w tym przypadku być niepokojąco blisko odkrywania tajemnic na własny temat. Bardzo dobre!

 

Graeme Macrae Burnet, Studium przypadku, przeł. Łukasz Witczak, Wyd. Czarne, Wołowiec 2025.

Codzienność (W. Kempowski, Prima sort. Powieść mieszczańska)

 

Walter Kempowski portretuje własną rodzinę w chwili, o której wiemy, że za chwilę stanie się ekstremalna. Dlaczego? Bo choć rodzina Kempowskich właśnie się przeprowadza, właśnie mości się w nowym świecie i organizuje codzienność, która ma być na długo, jeśli nie na zawsze, to już za chwilę nadejdzie wojna, a ta z kolei odbierze wszelką pewność dotyczącą przyszłości. Choć wszyscy wokół próbują udawać, że dzieje się właśnie to, co ma się wydarzyć, cały czas czujemy podskórny niepokój. Ten pozornie ułożony i przewidywalny świat, nie bez powodu przecież mowa jest o powieści mieszczańskiej, ma bowiem bardzo kruche podstawy. Nazistowskie poglądy wdzierają się niemalże w każdą przestrzeń życia. Pozornie są tylko słowami, szybko jednak zaczynają obligować do konkretnych deklaracji i czynów. Wyobrażanie sobie nowego świata zamienia się w niszczenie tego, co jest i kształtowanie nowej rzeczywistości. Przemoc w różnych odsłonach może dotknąć każdego. Co ważne, wspomniane dotknięcie wiąże się i z byciem ofiarą, i ze stawaniem się oprawcą. System coraz bardziej oczekuje jednoznacznych zachowań. Nie ma miejsca na półśrodki. Wojna przynosi ostateczność także w mikroskali. Dorastanie odbywa się na wielu polach – dosłownie, ale i metaforycznie. Wiąże się też z dorastaniem do wojny, bo ta nie niuansuje kwestii związanych z uczestnictwem. I właśnie to naznaczenie wojną w zderzeniu z wcześniejszym złudzeniem, że można funkcjonować na własnych zasadach, okazuje się w tej powieści najciekawsze. Do końca bowiem nie wiadomo, czy to odwaga, czy jednak tchórzostwo, czy zniewolenie lękiem, czy niezależność, czy mądrość, czy ostatecznie zwykła naiwność.

 

Walter Kempowski, Prima sort. Powieść mieszczańska, przeł. Małgorzata Gralińska, Wyd. artRage, Warszawa 2025.