To jeszcze nie koniec (J. Campbell, Czesanie kota. Opowiadania)

 

Debiutancki zbiór opowiadań ponad osiemdziesięcioletniej autorki zaskakuje. Od początku, bo z okładkowych zapowiedzi, wiemy, że pojawi się tutaj wątek doświadczeń starszych kobiet. Oczywiście, spodziewamy się przełamania stereotypowego wizerunku tego etapu w życiu, kiedy potencjalnie jesteśmy mniej aktywni, a już na pewno mniej widoczni, jednak świeżość spojrzenia Campbell, lekkość i łatwość w odsłanianiu tego, co wiąże się z przekraczaniem granic, zadziwia i nie pozostawia czytelnika obojętnym. Można by nawet powiedzieć, że autorce udaje się przepisać i opowiedzieć rzeczywistość na własnych zasadach. Sportretowana przez nią codzienność wiąże się z koniecznością zmierzenia się przez bohaterki z ograniczeniami, skrywanymi pragnieniami, nie do końca uświadomionymi rozczarowaniami czy przekuciem marzeń w czyny. Momenty olśnienia i zdefiniowania własnych oczekiwań czasami przynoszą otwarcie się na nowe doświadczenia, czasami okazują się zderzeniem z prawdą, innym razem przynoszą wpuszczoną w codzienność brutalność, taką, która prowadzi do oczekiwanych zmian. Bywa, że nowe jest rodzajem przedśmiertnego katharsis. Wtedy uświadomienie prawdy o sobie i wiążącej się z tym przyjemności oferuje spokój. Bywa też, że przeprowadzenie we własnym życiu rewolucji, daje poczucie pewności, że nawet łamiąc dotychczas przestrzegane zasady, warto upomnieć się o sens, który zaoferuje tak niezbędne poczucie, że sięgnęło się po własne szczęście. Campbell niuansuje to, co budzi się w bohaterkach. Czasami mamy do czynienia z pożądaniem, innym razem ze świadomym bronieniem się przed samotnością, jeszcze w innym z nagłym odkryciem własnej sprawczości. Warto!

 

Jane Campbell, Czesanie kota. Opowiadania, przeł. Dobromiła Jankowska, Wyd. Pauza, Warszawa 2026.

Czyje dobro jest ważniejsze? (M. Szymaniak, Młócka. Reportaże o pracy przyszłości)

 

Marek Szymaniak dał się poznać jako reporter dostrzegający rzeczy ważne tam, gdzie króluje codzienność, zwyczajność, rzeczywistość bez szansy na zmianę na lepsze. W „Młócce” wraca to tematu pracy, próbując uchwycić moment graniczny, który dzieje się już, choć jeszcze nie jest dobrze znany, ale i który wydarzy się niebawem i na w sobie coś niepokojącego. Opisane przez Szymaniaka sytuacje wydają się przynależeć do przyszłości, a jednak dla bohaterów to doświadczenia z teraźniejszości. Mamy więc opowieść o ludziach korzystających z aplikacji reklamujących pracę każdego dnia w innym miejscu i w innym zawodzie. Jednego dnia można być kelnerem, drugiego kurierem, trzeciego sprzątać biura itd. Wszystko to na chwilę, bez budowania relacji ze współpracownikami, niemalże anonimowo. Mamy chociażby opowieść o kontrolowaniu pracowników w związku z podejrzewaniem ich o „kradzież czasu”. Mowa o śledzeniu ruchu, ocenie zaangażowania i zmęczenia widocznego na twarzy, odnotowywaniu uwagi na podstawie kontaktu wzrokowego czy pilnowaniu utrzymania aktywności pracy przy komputerze. Natkniemy się też na intrygującą relację z pracy kierowców jeżdżących tirami. Tutaj również nowe technologie pilnują odpowiedniego zaangażowania i tego, by prowadzący pojazd nie zasnął. To oczywiście nie jedyne przykłady. Warto zauważyć, że Marek Szymaniak nie tylko odnotowuje zmiany zachodzące w kontrolowaniu pracy i ofertach pracy. Pokazuje również jak niebezpieczne i psychologicznie trudne do zniesienia może być wpisane w powyższe działania odhumanizowanie i uprzedmiotowienie człowieka. Reportaż o tym, co nowe, w kontekście pracy, tak naprawdę pokazuje bowiem, że we wspomnianym nowym jest bardzo dużo starego i to tego związanego z nieprzestrzeganiem przynależnych pracownikowi praw. Przyszłość bywa więc powrotem do niechlubnej przeszłości. „Młócka” to książka wielokontekstowa. Pojawiają się też przykłady pozytywnego myślenia o pracownikach. Do nich należy chociażby planowanie ustawowego zmniejszenia godzin tygodniowo przeznaczanych na pracę. Odsłaniając nieoczywiste wyzwania towarzyszące pracy, Szymaniak pozostaje osobą przekonaną, że za to, co złe i uprzedmiotawiające, odpowiadają nie nowe technologie, ale zawsze człowiek i jego chęć podporządkowania sobie innego człowieka. Lektura obowiązkowa.

 

Marek Szymaniak, Młócka. Reportaże o pracy przyszłości, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Rzeczywistość w sidłach absurdu (A. Montell, Wiek magicznego myślenia. Opowieść o współczesnej racjonalności)

 

Próby zrozumienia reguł rządzących światem często bywają irracjonalne. Oczywiście, nim dostrzeżemy absurdalność tego, czemu z ochotą się poddajemy, musi minąć trochę czasu, bywa też i tak, że nie zanosi się na to, że w ogóle kiedykolwiek dostrzeżemy, że nasze wybory są błędne. Amanda Montell, znana polskim czytelnikom z reportażu „Idź za mną”, znakomicie analizującego język sekt, tym razem przygląda się fałszywym prawdom organizującym rzeczywistość i tworzącym zestaw zachowań często trudnych do podważenia. To, co staje się dla nas punktem odniesienia, odwołuje się do emocji, chęci bycia częścią grupy, marzeń czy traktowanego jako norma sukcesu. W esejach składających się na książkę Montell łączy narrację autobiograficzną z analizą kulturoznawczą i socjologiczną. Kiedy więc na przykład czytamy o toksycznych relacjach w związkach, dowiemy się, że autorka tego doświadczyła, ale też przeczytamy dużo ciekawych i błyskotliwych rozważań na temat kultury terapeutycznej i obsesji bliskości mimo wszystko. Kiedy czytamy o zjawisku blogowania o chorobach i zbliżającej się śmierci, dowiemy się o przyjaźni z jedną z kobiet, której udało się wyzdrowieć, ale i otrzymamy ważną refleksję na temat istotności, pamięci i przetrwania dzięki wykorzystaniu nowych mediów w formie dziennika. Kiedy wreszcie czytamy o przesunięciu, które dokonało się w kontekście postrzegania autorytetów, Montell zaoferuje nam intrygującą analizę fanowskich zachowań, które przyjmują firmy skrajne – od zachwytu do odrzucenia i od akceptacji po gotowość organizowania ulubionej gwieździe prywatnego życia. Tutaj również autorka podzieli się swoimi przeżyciami, które wpisują się w przywołany problem. To oczywiście nie jedyne tematy, które służą sportretowania współczesności naznaczonej dominacją irracjonalności. Montell z jednej strony jest kimś, kto wie więcej i kto z pozycji eksperckiej rozważa różne zależności, z drugiej pozostaje osobą zwyczajną, także narażoną na oddziaływanie fałszywych narracji i odczuwającą skutki ich wpływu na wybory podejmowane w codzienności. Ten styk racjonalności i irracjonalności nie tylko na poziomie teoretycznym, ale i praktycznym, jest w tej publikacji najciekawszy, przekonujący i autentyczny. Proszę czytać.

 

Amanda Montell, Wiek magicznego myślenia. Opowieść o współczesnej irracjonalności, przeł. Adam Pluszka, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.