Antologia opowiadań, dla których punktem odniesienia jest region Sudetów i tego wszystkiego, co wynikało z czeski-niemieckiego pogranicza i sąsiedztwa, to bardzo ciekawy przykład literackiego wielogłosu, świadomego tego, co utracono i co jest już nie do odzyskania. W projekcie wzięli udział pisarze średniego pokolenia, z których niektórzy w swojej twórczości poruszali już temat Niemców sudeckich. Wystarczy wspomnieć chociażby prozę Kateřiny Tučkovej, Leoša Kyšy czy Jakuby Katalpy. Opowiadania poprzedzone są wprowadzeniem historycznym, wyjaśniającym czesko-niemieckie współbycie zakończone dramatycznym wypędzeniem Niemców. Książka jest bardzo ciekawie zaplanowana graficznie, pięknie zilustrowana przez znanego rysownika Jaromira 99, czarna czcionkę tekstu i czarny tusz grafik zastąpiono kolorem ciemnoniebieskim. Ale nie tylko estetyka i artystyczny charakter edytorskiego pomysłu są tutaj oczywiście ważne. Kluczowe są opowieści, a te przyjmują bardzo interesującą formę – niekiedy są portretem codzienności, innym razem pokazują, jak wyglądało życie par czesko-niemieckich, bywa, że dobrze oddają czające się już, ale jeszcze nieuświadomione zagrożenie, zdarza się też, że odkrywają skrywaną wcześniej między ludźmi niechęć i rodzące się mrzonki o byciu lepszym i szczególnie do czegoś wybranym. Interesująca jest nie tylko różnorodność wątków, ale i umiejętność wydobycia z pozornie zwykłych opowieści symptomów tego, co stanowiło zapowiedź momentów zwrotnych, nieodwracalnie zmieniających stosunku między ludźmi. Da się również zauważyć specyfikę stylu poszczególnych autorek i autorów. Widać to chociażby u Jaroslava Rudiša, Petry Klaubouchovej czy Kateřiny Tučkovej. W zamieszczonych w tomie tekstach melancholia miesza się z poczuciem straty, czas bezpowrotnie stracony z czasem nieświadomym tego, że mija, prowincjonalność i lokalność z Wielką Historią, która przychodzi po swoje. Intrygujące.
Sudety. Raj utracony. Opowieści z czesko-niemieckiego pogranicza, autorzy: Jarosłav Rudiš, Petra Dvoraková, Petra Klaubouchová, Marie Hajdová, Leoš Kyša, Jakuba Katalpa, Michal Vrba, Michaela Klevisová, David Jan Žák, Katerina Tučková, przeł. zbiorowy: Katarzyna Dudzic-Grabińska, Kamil Czaiński, Julia Różewicz, Agata Wróbel, ilustracje: Jaromir 99, Wyd. Książkowe Klimaty, Wrocław 2026.
