Codzienność zła (C. Barrett, Dzikie domu)

 

Powieść Barretta ma charakter przypowieściowy. Oto w codzienności irlandzkiej prowincji może wydarzyć się wszystko. Pod pozorem obojętności, bezmyślności, nadmiernego upodobania do rozrywek i życia chwilą kryją się małe lub większe dramaty, a jutro może przynieść gwałtowny zwrot akcji, w efekcie którego bliskie stanie się przekroczenie takich granic, skąd nie będzie już możliwości powrotu. W zderzeniu z tym doświadczeniem inną twarz pokaże miłość, braterstwo, macierzyństwo czy odwaga. Porwanie chłopaka po to, by odzyskać pieniądze, które winien jest jego brat, to w sumie banalny pomysł. Ale Barrett wydobywa z niego wiele emocjonalnie ciekawych niuansów związanych chociażby z rozważeniem takich kwestii jak odpowiedzialność, podporządkowanie, ucieczka od dawnego wizerunku siebie, przetrwanie, balansowanie na cienkiej linie między okrucieństwem a obojętnością. Intrygujące.

 

Colin Barrett, Dzikie domy, przeł. Roman Kulsza, Wyd. Filtry, Warszawa 2026.

Momenty zwrotne (M. Sidorek, Osiedle Północ)

 

Debiutancki zbiór opowiadań Mateusza Sidorka to proza z potencjałem. Trochę rozczarowuje, niestety, bo tego typu opowieści, zwłaszcza w kontekście pierwszych książek było i będzie pewnie wiele. Nie ulega jednak wątpliwości, że autor pisze sprawnie, zdarzają mu się celne portrety kontekstów społecznych i ciekawe psychologiczne charakterystyki. Na uwagę zasługują niektóre momenty zwrotne, w których to, co zwykłe, codzienne, banalne nawet, zmienia się w zaskakujące i nieoczywiste. W trakcie lektury trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że prezentowane opowiadania o wiele lepiej i ciekawiej wybrzmiałyby oddzielnie, opublikowane w antologii lub na łamach prasy. Zestawione obok siebie proponują obraz, dla którego hasłem wywoławczym będzie prowincja reprezentowana przez Suwałki. Miejsce okazuje się tutaj pretekstem do pokazania marazmu, zastoju, niekoniecznie krzepiącej stabilizacji, powtarzalności. Wyrwanie się z tego usypiającego rytmu często wiąże się z czymś, co ma pochodzić z zupełnie innych rejestrów – jest dziwne, jest niemożliwe, jest mało prawdopodobne, jest poza racjonalnością. Czy można w tym przypadku mówić o banalizmie? I tak, i nie. Faktem jednak pozostaje, że część historii wydaje się przypominać nibyopowieści – pisanie o tym, że niewiele się dzieje, bywa dobrym tematem, ale nie w tym przypadku. Niekoniecznie.

 

Mateusz Sidorek, Osiedle Północ, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Czyja jest pamięć? (K. Surmiak-Domańska, Świat przed nami nie istniał. Jak wojna została w naszych domach)

 

Najnowszą książkę Katarzyny Surmiak-Domańskiej można czytać równolegle z wcześniejszą „Czystką”. Wątek rodzinnego śledztwa, pytań związanych z postawami, zachowaniami i biografiami członków rodziny powraca w publikacji „Świat przed nami nie istniał”. Autorka jest obecna w tekście. Relacjonując historie swoich bohaterów, zderza je z własnymi doświadczeniami. Dzieje się to jednak zawsze w sposób uzasadniony i wzbogacający opowieść. To ważna kwestia, bo Surmiak-Domańska nie eksponuje swojej historii, ale jednocześnie nie próbuje jej unieważniać. Poprzez odsłonięcie losów własnej rodziny pokazuje rodzącą się więź z innymi osobami, których losy opisuje. Doświadczenia konkretnych ludzi są w tym przypadku jednostkowe, ale i uniwersalne zarazem. Powtarzalność pamięci zła niedoświadczonego przez trzecie i niekiedy drugie pokolenie okazuje się doświadczeniem pokoleniowym. Fundamentalna kwestia organizująca reportaż to próba zastanowienia się, dlaczego zespół stresu pourazowego jest diagnozowany w Polsce o wiele częściej niż w innych krajach. Dużym atutem opowieści jest potraktowanie każdej historii z jednakową uważnością i wrażliwością. Dramatyczne przeżycia dziadków i rodziców układają się w historię triumfu zła, dającego początek nowemu życiu, codzienności, która w żaden sposób nie przystaje do traum z okresu wojny. Surmiak-Domańska zwraca uwagę na psychosomatyczne konsekwencje milczenia lub potrzeby ciągłego powracania do przeżyć sprzed lat. To publikacja, która doskonale łączy reporterską dociekliwość, autobiograficzne zaangażowanie, umiejętność budowania relacji z bohaterami i zdolność pokazania, że zło, choć miewa różne oblicza i różnie odzywa się w kolejnych pokoleniach, to jednocześnie jest tym, co trzeba na własny rachunek przepracować. Surmiak-Domańska świetnie pokazuje, jak nieprzygotowany bywa każdy, kto musi zmierzyć się z czymś ekstremalnym. Jest to szczególnie ciekawy wątek, bo rozwinięty zarówno na podstawie biografii zwykłych ludzi, jak i psychologów, psychiatrów i socjologów prowadzących później badania naukowe i często zaskakiwanych tym, jak działa w przypadku traum pamięć. Reporterce udaje się uchwycić to, co w pewnym sensie nieuchwytne – fakt przekazywania z pokolenia na pokolenie tego wszystkiego, co wydaje się zapomniane i co często bywa niewypowiadane. Lektura obowiązkowa.

 

Katarzyna Surmiak-Domańska, Świat przed nami nie istniał. Jak wojna została w naszych domach, Wyd. Agora, Warszawa 2026.