Rzeczywistość w sidłach absurdu (A. Montell, Wiek magicznego myślenia. Opowieść o współczesnej racjonalności)

 

Próby zrozumienia reguł rządzących światem często bywają irracjonalne. Oczywiście, nim dostrzeżemy absurdalność tego, czemu z ochotą się poddajemy, musi minąć trochę czasu, bywa też i tak, że nie zanosi się na to, że w ogóle kiedykolwiek dostrzeżemy, że nasze wybory są błędne. Amanda Montell, znana polskim czytelnikom z reportażu „Idź za mną”, znakomicie analizującego język sekt, tym razem przygląda się fałszywym prawdom organizującym rzeczywistość i tworzącym zestaw zachowań często trudnych do podważenia. To, co staje się dla nas punktem odniesienia, odwołuje się do emocji, chęci bycia częścią grupy, marzeń czy traktowanego jako norma sukcesu. W esejach składających się na książkę Montell łączy narrację autobiograficzną z analizą kulturoznawczą i socjologiczną. Kiedy więc na przykład czytamy o toksycznych relacjach w związkach, dowiemy się, że autorka tego doświadczyła, ale też przeczytamy dużo ciekawych i błyskotliwych rozważań na temat kultury terapeutycznej i obsesji bliskości mimo wszystko. Kiedy czytamy o zjawisku blogowania o chorobach i zbliżającej się śmierci, dowiemy się o przyjaźni z jedną z kobiet, której udało się wyzdrowieć, ale i otrzymamy ważną refleksję na temat istotności, pamięci i przetrwania dzięki wykorzystaniu nowych mediów w formie dziennika. Kiedy wreszcie czytamy o przesunięciu, które dokonało się w kontekście postrzegania autorytetów, Montell zaoferuje nam intrygującą analizę fanowskich zachowań, które przyjmują firmy skrajne – od zachwytu do odrzucenia i od akceptacji po gotowość organizowania ulubionej gwieździe prywatnego życia. Tutaj również autorka podzieli się swoimi przeżyciami, które wpisują się w przywołany problem. To oczywiście nie jedyne tematy, które służą sportretowania współczesności naznaczonej dominacją irracjonalności. Montell z jednej strony jest kimś, kto wie więcej i kto z pozycji eksperckiej rozważa różne zależności, z drugiej pozostaje osobą zwyczajną, także narażoną na oddziaływanie fałszywych narracji i odczuwającą skutki ich wpływu na wybory podejmowane w codzienności. Ten styk racjonalności i irracjonalności nie tylko na poziomie teoretycznym, ale i praktycznym, jest w tej publikacji najciekawszy, przekonujący i autentyczny. Proszę czytać.

 

Amanda Montell, Wiek magicznego myślenia. Opowieść o współczesnej irracjonalności, przeł. Adam Pluszka, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Piękno dla wszystkich (K. Rzehak, Wanda Telakowska. Piękno dla wszystkich, czyli jak powstało polskie wzornictwo powojenne)

 

Czy idea piękna dla wszystkich to myślenie rewolucyjne, czy może podstawowe minimum, którego należy się domagać? Wanda Telakowska nie miała wątpliwości, że społeczną wspólnotę trzeba budować na dostępności rzeczy pięknych i przekonaniu, że to piękno nie tyle jest czymś nadzwyczajnym, co raczej przynależy do codzienności. Katarzyna Rzehak proponuje czytelnikom biografię pod wieloma względami niebanalną. Niezwykła jest sama bohaterka książki – założycielka Instytutu Wzornictwa Przemysłowego. Na uwagę zasługuje to wszystko, co w życiu Telakowskiej dzieje się na styku prywatnego z publicznym, idei i praktycznego konkretu, kultury i przemysłu, szczegółu i masowości, estetyki i użytkowania. Widać to chociażby w kontekście projektowania ubrań specjalnie dla dzieci. Stroje nie są w tym wypadku powieleniem mody dorosłych, ale dostosowane są do aktywności i zainteresowań młodego człowieka. Widać też w kontekście uruchomienia produkcji porcelanowych figurek z Ćmielowa – mają one ozdabiać domu zwykłych ludzi, ładne przedmioty trzeba wyprowadzić z salonów i uczynić bardziej dostępnymi. Widać również wtedy, jeśli weźmie się pod uwagę przyjaźnie i znajomości z ludźmi kultury, wśród których wymienić można Irenę Krzywicką, Jarosława Iwaszkiewicza i Czesława Miłosza. Katarzynie Rzehak udaje się uchwycić pasję i impet, z jakimi działała Telakowska. Choć poszczególne projekty scharakteryzowane zostają w książce w dość oszczędnym stylu, to jednak dynamika tego działania znakomicie rezonuje w tekście. Autorka portretuje postać niezwykłą, która choć ma wizję i projektuje teraźniejszość na miarę przyszłości, jednocześnie nie przestaje mocno stąpać po ziemi. Dzięki temu zmienia świat. Warto!

 

Katarzyna Rzehak, Wanda Telakowska. Piękno dla wszystkich, czyli jak powstało polskie wzornictwo powojenne, Wyd. Marginesy, Warszawa 2026.

Zapisane w nieistnieniu (M. Tomczok, Blizny. Krajobrazy po przemyśle)

 

Marta Tomczok łączy w „Bliznach” co najmniej kilka perspektyw – badaczki przestrzeni poprzemysłowych w kontekście kulturowo-społecznym, literaturoznawczyni i Ślązaczki. Każda z tych ról przynosi konkretne konsekwencje – uwrażliwienie na relacje, uważność na przemiany zachodzące w otoczeniu, pamięć brutalności związanej z eksplorowaniem bogactw naturalnych, wreszcie zaangażowanie społeczne i empatia. Tomczok potrafi równolegle czytać przestrzeń, przemysłowy konkret, historię przemian uwikłanych politycznie i biografię ludzi. Autorka znakomicie rekonstruuje przeszłość ze śladów i skrawków, które po niej pozostały. Stawia naprzeciw siebie to, co zostaje na zawsze powiązane. Planowany rozwój przemysłu przyczynia się do wysiedlenia całych miejscowości i zburzenia znajdujących się w nich domostw. Tam, gdzie była wielopokoleniowa przeszłość ludzi, przychodzi nowe i rozpoczyna zupełnie inną historię. Dzisiaj o przetrwaniu minionego świadczy konkretne, niekoniecznie czytelne dla wszystkich ukształtowanie terenu, fundamenty, których nie powinno w danym miejscu być, sad, który odradza się rok w rok, choć na jego owoce nikt nie czeka, uzdrowisko, które dawno umarło, lasy, w które trudno uwierzyć, że kiedyś tutaj były, kilka wzruszeń wydobywanych ze wspomnień w dowód zaufania do autorki i jako świadectwo tego, co specjalnie zatarto, by nie ujawnić świadomie czynionego zniszczenia. Marta Tomczok próbuje chwycić to, co prawie już pochłonęło zapomnienie. Ma świadomość wagi swoich pytań, odpowiedzi, które znajduje, bo opowiedziana przez nią historia to odzyskiwanie tych fragmentów tożsamości, bez których śląskość pozostaje niepełna. Ważnym elementem książki jest także konsekwentne zderzanie piękna i brzydoty, rozwoju z tradycją, postępu z chorobą, przy czym każde z tych słów zyskuje różne znaczenia. Poprzemysłowy krajobraz staje się potwierdzeniem zmian, których nie da się odwrócić, ale też przypomnieniem przemilczanej przemocy związanej z wysiedleniami. Lektura ważna i potrzebna.

 

Marta Tomczok, Blizny. Krajobrazy po przemyśle, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.