Zło jest blisko (D. Sturis, Zachód słońca na Santorini. Ciemniejsza strona Grecji)

 

Reportaż Dionisiosa Sturisa powinien być lekturą obowiązkową. Świetnie napisany i skupiony na ważnych sprawach zmusza czytelnika do zmierzenia się ze złem w czystej postaci, do uświadomienia sobie, jak ważne jest zabranie głosu, bycie nieobojętnym i pozostanie przyzwoitym, jak istotne jest wreszcie piętnowanie zła i walka z faszyzmem, rasizmem i nienawiścią do obcych. Choć reporter opowiada o Grecji, tak naprawdę portretuje współczesny świat, dla którego kategoryczne i wykluczające poglądy spadają na podatny grunt, rozwijają się i zaczynają być akceptowane, aż wreszcie zamieniają się w realną niszczącą siłą. Poznajemy historię skrajnie prawicowej i przestępczej organizacji Złoty Świt, która stała się również jedną z greckich partii politycznych. Na szczęście Sturis może zakończyć swoją książkę przywołaniem wyroku sądowego, w którym skazano głównych działaczy Złotego Świtu. Na szczęście, choć jednocześnie ów wyrok nie rozwiązuje problemu. Groza, strach i niepokój związane z pojawieniem się tak agresywnej i niosącej zagrożenie grupy nie minie przecież z dnia na dzień. Lektura reportażu skłania również do refleksji na temat odpowiedzialności mediów za rozwój nacjonalizmu. W Grecji obraz tych, którzy tak naprawdę byli bandytami, łagodzono zwłaszcza poprzez doniesienia sytuujące działaczy partii w kontekście celebryckim. W Polsce media właściwie nie informowały o atakach nacjonalistycznych bojówek, brutalnych pobiciach i morderstwach, za które był odpowiedzialny Złoty Świt. Dlatego też reportaż Dionisiosa Sturisa może mieć również wydźwięk edukacyjny – stanowi ostrzeżenie, pokazuje, jak szybko złe słowo może zamienić się w czyn, udowadnia, jak łatwo zastraszyć wielu i jak trudno pokonać tych nielicznych sprawiedliwych. To nie jest historia o uchodźcach, ale precyzyjne odtworzenie procesu stygmatyzacji, uprzedmiotowienia, wykluczenia i eliminacji osób, które zostają uznane za obce. I właśnie ta zależność wydaje się w „Zachodzie słońca na Santorini” najważniejsza. Ma bowiem wymiar uniwersalny. Sturis pozostaje obecny w tekście, rekonstruując zarazem kolejną część własnej polsko-greckiej historii. Podobnie jednak, jak było to w „Grecji. Gorzkich pomarańczach” oraz w „Nowym życiu. Jak Polacy pomogli uchodźcom z Grecji” autor bardzo świadomie korzysta z autobiograficznych wątków. Nie nadużywa swojej obecności, mocniej wybrzmiewa w tekście wtedy, gdy jest to potrzebne i gdy tak naprawdę stanowi ważne dopowiedzenie do powracającej kwestii o miejsce pochodzenia i tożsamość. Proszę czytać – koniecznie, obowiązkowo!

 

Dionisios Sturis, Zachód słońca na Santorini. Ciemniejsza strona Grecji, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2021.

Konieczność codzienności (L. Hermetz, Rozrzucone)

 

Powieść Liliany Hermetz mogłaby być wtórna, bo przecież skoro mamy do czynienia z sagą rodziny i do tego sagą skoncentrowaną na kobietach łatwo moglibyśmy wskazać co najmniej kilka innych utworów sięgających po ten schemat. Na szczęście to, co proponuje autorka wymyka się przewidywalności i intryguje oryginalnością. „Kobiece” w tej historii znaczy nie tylko „rozrzucone” (bo siostry, córki, ciotki i matki znalazły się po wojnie w innych zupełnie światach), ale i „fragmentaryczne”, „niedopowiedziane”, „ulotne”, często nawet „przemilczane”. Losy poszczególnych bohaterek poznajemy, jeśli mielibyśmy użyć metafory krawieckiej, skrawkami. Kontakty szyte są więc naprędce, relacje cerowane i pełne dziur, a więzi prują się i na nowo są zszywane. Wydawałoby się, że to wojna niszczy ów materiał, jakim jest rodzina, ale tak nie jest. Owszem, wojna przynosi zniszczenie, rozdziela ludzi na zawsze, tworzy kontrast między Wschodem a Zachodem, ale jednocześnie jest wydarzeniem, które tylko wydobywa na wierzch wcześniej skrywane szwy nieudanych uczuć i trudnych emocji. Widać to szczególnie wyraźnie w finalnych rozdziałach powieści, kiedy powrót do przeszłości zamienia się w próbę rozliczenia, podsumowania, ale i pożegnania. Liliana Hermetz zgrabnie operuje obrazami, przynoszącymi dodatkowe treści (np. świetne sceny powiązane z otrzymywaniem w Polsce paczek z Francji). Udaje jej się więc znakomicie rozegrać znaczenia naddane, dzięki którym portretowany świat, składający się z fragmentów, obrazów, pozbawiony ciągłości, zyskuje jednocześnie spójność. Otrzymujemy też wyjątkowo wyraziste portrety bohaterów. Często zaledwie zarysowani, zostają w pamięci i mówią dużo o świecie, do którego przynależą – słowami, mową ciała, przedmiotami, którymi się otaczają, miejscami, w których przebywają. Warto!

 

Liliana Hermetz, Rozrzucone, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2021.

Dziewczynka z lasu (R. Gay, Głód. Pamiętnik (mojego) ciała)

 

„Głód” to nie tylko pamiętnik, z którego dowiadujemy się, jak doświadczanie ciała determinuje całe życie autorki, ale również, a może przede wszystkim, intrygujący, brutalnie szczery i zarazem czuły esej autobiograficzny o konsekwencjach przemocy seksualnej i o ciele poddawanym kontroli oraz ocenie. Roxane Gay jako dwunastolatka zostaje zgwałcona przez kilku chłopaków, którzy nie liczą się z jej protestem i traktują ją jak przedmiot, a na jej ból, cierpienie i upokorzenie reagują śmiechem. Ten śmiech będzie jej towarzyszył w pamięci przez całe życie i wpłynie na to, w jaki sposób będzie traktowała siebie, do czego będzie służyło jej ciało i jakie relacje uda się jej nawiązać z innymi. W ramach obrony przed zagrożeniem młoda Roxane zaczyna jeść, a tym samym zaczyna tyć. Nigdy nie będzie już szczupła, a nadwaga i otyłość staną się częścią jej tożsamości. „Głód” okazuje się więc nie tylko drobiazgową relacją z psychosomatycznego boju o własne istnienie. Zamienia się również w intrygującą i celną obserwację tego, jak społeczeństwo traktuje tych, którzy odbiegają od normy. Waga staje się w tym przypadku stygmatem, z którego trzeba się tłumaczyć, który napawa wstydem, który daje obcym prawo do wkraczania w prywatność ocenianej osoby. Jesteśmy świadkami wielu upadków autorki, ale i wielu drobnych zwycięstw. Jak zostaje wspomniane w którymś momencie, to czytanie i pisanie ją ocaliło. Kluczowym punktem odniesienia jest powracający wstyd. Być może nie zrodziłby się wcale jako tak intensywne odczucie, gdyby nie trauma zbiorowego gwałtu w lesie. Wstyd powiązany jest bowiem z niskim poczuciem własnej wartości, a pamięć tego wydarzenia to ciągłe zastanawianie się, jakich słów użyć, by opisać to, co wówczas się wydarzyło. W pewnym więc sensie Roxane Gay pokazuje, że nazywanie tego, co traumatyczne i wstydliwe, bywa jednym z większych (auto)biograficznych wyzwań, przed którymi stajemy.

 

Roxane Gay, Głód. Pamiętnik (mojego) ciała, przeł. Anna Dzierzgowska, Wyd. Cyranka, Warszawa 2021.