Walka o siebie i inne kobiety (Stulecie kobiet. Usłyszeć siebie)

 

Publikacja zatytułowana znacząco „Stulecie kobiet” to z jednej strony opowieść o kobiecej drodze do samostanowienia i równych praw, z drugiej historia upokorzeń, upadków, marginalizacji i skazywania na milczenie także wtedy, gdy sytuacja wydawała się sprzyjająca, by głos kobiet zabrzmiał mocno i donośnie. Zamieszczone w podtytule stwierdzenie „Usłyszeć siebie” odnosi się i do indywidualnego charakteru opowiadanych historii, i do sugestywności słów opowiadanych nie w formie intymnego zwierzenia, ale wygłaszanego publicznie i ukierunkowanego na chęć zmiany manifestu. Sąsiadowanie tekstów stanowiących fragmenty zapisków dziennikowych, ogłoszonych drukiem lub odczytanych z zebranymi na potrzeby wydania tej książki świadectwami i historiami niełatwego życia wśród mężczyzn, obok mężczyzn i w zawodach stereotypowo traktowanych jako męskie znakomicie współbrzmi i się uzupełnia. Oto wyczuwane niekiedy intuicyjnie i praktycznie realizowane w życiu idee równouprawnienia mają swoją reprezentację w słowach, które definiują, dookreślają i nazywają to, co stanowi doświadczenie wielu kobiet. Walka o prawo do nauki na uniwersytetach, walka o prawa polityczne, próby przewartościowania tego, jak bywa postrzegana kobieta w niektórych zawodach, odcinanie się od dyskryminacji i seksizmu, prawa reprodukcyjne, rekonstruowanie obecności kobiet w historii najnowszej, wreszcie przekonanie, że kobieta nie musi się z niczego tłumaczyć, a jej widoczność w przestrzeni publicznej jest tak samo uzasadniona i konieczna jak obecność mężczyzny – to wątki, które pojawiają się w tej bardzo ciekawej antologii odsłaniającej procesy wpływające na zmianę, rewolucyjność i historyczność tego, co dzieje się współcześnie i co miało miejsce kiedyś.

 

Stulecie kobiet. Usłyszeć siebie, Wyd. Ośrodek KARTA, Dom Spotkań z Historią, Warszawa 2022.

Na własnych zasadach (M. Żarów, Zaklinanie węży w gorące wieczory)

 

Świetny debiut! Autorka znakomicie porusza się między gatunkami, zachowując jednocześnie lekkość stylu i dając niezły pokaz wyobraźni. Obok powieści erotycznej i inicjacyjnej mamy tu do czynienia chociażby z powieścią drogi, powieścią miejską czy dystopią. W każdej z tych wersji Żarów każe nam przewartościować gatunkowe schematy. Wędrówka bohaterki po mieście poprzetykana jest scenami, w których odgrywa ona różne role zgodnie z życzeniem tych, którzy oglądając ją na ekranie komputera, pragną podniety i spełnienia. Młoda kobieta nie ma problemu z aktorskimi kreacjami i ze swobodą rozmywa relację klient i ta, która oferuje konkretną usługę. Zadaje pytania, stawia się w pozycji partnerskiej, a wymyślne fantazje seksualne uzupełnia o własne pomysły i oferowanie przyjemności także sobie. Podobnie dzieje się wtedy, gdy bohaterka decyduje się odegrać inną rolę, dużo poważniejszą i wyjętą ze schematu zarobkowego. Godzi się bowiem na udział w filmie pornograficznym. To, w jaki sposób rozgrywany jest moment rejestrowania, celnie, momentami zabawnie, chwilami serio dekonstruuje pozornie oczywisty podział zadań. Bohaterka nie przestaje być kimś, kto obserwuje, kto widzi dużo szczegółów, kto nie przestaje funkcjonować na własnych zasadach. Choć pewne rzeczy robi po raz pierwszy, nigdy nie naśladuje, a ów autorski i ostatecznie niezależny rys sprawia, że przejmuje kontrolę nad sytuacją. Kolejne osoby, które spotyka na swojej drodze, w jakiś sposób ją dookreślają, a jednocześnie stanowią potwierdzenie faktu, że żadna dziwność nie pozostanie zaskoczeniem i nie spotka się z odrzuceniem, jeśli ten, kto wspomnianą dziwność generuje, nie ma z nią problemu. Gdzieś w tle czai się katastrofa, dźwięk i nie do końca zarejestrowany obraz ją potwierdzają. Czy jednak jest ona zapowiedzią końca? Czy może raczej przynosi coś nowego? Energia towarzysząca bohaterce pozwala sądzić, że nie ma takiej katastrofy, z którą nie można spróbować się zmierzyć. Ta niejasna, trochę niepokojąca, ale i krzepiąca perspektywa odsłania kobiecą siłę i energię, dla której miasto staje się pretekstem do wyznaczenia własnych dróg i własnych ścieżek. Bardzo dobre.

 

Małgorzata Żarów, Zaklinanie węży w gorące wieczory, Wyd. Czarne, Wołowiec 2022.

Proces i przemijanie (J. Levi, E. French, Za murami Broadmoor. Najsłynniejszy szpital psychiatryczny na świecie)

 

Książka poświęcona szpitalowi psychiatrycznemu w Broadmoor to bardzo ciekawy reportaż łączący z jednej strony opowieść o zmieniającej się kulturze izolacji tych, których uznaje się za najbardziej niebezpiecznych, z drugiej historia miejsca naznaczonego złem wygenerowanym przez umieszczonych tam ludzi, budzącego lęk wśród okolicznych mieszkańców i wpisującego się w długą tradycję mrocznych budowli przeznaczonych do trzymania groźnych więźniów w odosobnieniu. Choć w podtytule pojawia się określenie „najsłynniejszy”, warto zaznaczyć, że autorzy unikają przyjmowania perspektywy prowadzącej do egzotyzacji opisywanego szpitala i akcentowania czynników sprzyjających budowaniu popkulturowego mitu. To bardzo ważne, że tak właśnie jest, bo dzięki temu praca Leviego i French nie staje się częścią praktyk prowadzących do uatrakcyjnienia postaci psychopaty w kulturze popularnej. Autorzy próbują przyjrzeć się portretowanemu miejscu możliwie wieloaspektowo. Nie tracą z oczu więźniów i zabezpieczeń prowadzących do minimalizacji ewentualnego zagrożenia, ale równie mocno interesują ich na przykład pracownicy szpitala, którzy często obejmują określone funkcje jako przedstawiciele kolejnych pokoleń w rodzinie. To, tak to ujmijmy, przekazywanie sobie pałeczki prowadzi do większego poczucia bezpieczeństwa, przyzwyczajenia i niemalże zadomowienia. Jest także rodzajem wtajemniczenia. Choć autorzy relacjonują niepokój towarzyszący im przy przekraczaniu kolejnych drzwi w budowli, to jednocześnie nie epatują swoją obecnością i swoimi emocjami. Nie starają się więc jakoś szczególnie eksponować nadzwyczajności tego, że opisują Broadmoor. Interesuje ich bowiem nie własny status, ale granice pojawiające się wewnątrz wiktoriańskiej budowli oraz relacja między przemijaniem a trwałością. Dla tej ostatniej kwestii ważnym kontekstem staje się wybudowanie nowej siedziby i planowane przenosiny. Pogłębiona i pozbawiona sensacyjności perspektywa to zapewne efekt zajmowania się tym tematem przez wiele lat. Levi i French przez prawie dziesięć lat pracowali nad portretem tego miejsca i jego mieszkańców – zarówno tych odizolowanych, jak i tych, którzy w Broadmoor pracują.

 

Jonathan Levi, Emma French, Za murami Broadmoor. Najsłynniejszy szpital psychiatryczny na świecie, przeł. Tomasz Wyżyński, Wyd. Czarna Owca, Warszawa 2022.