Czyje dobro jest ważniejsze? (M. Szymaniak, Młócka. Reportaże o pracy przyszłości)

 

Marek Szymaniak dał się poznać jako reporter dostrzegający rzeczy ważne tam, gdzie króluje codzienność, zwyczajność, rzeczywistość bez szansy na zmianę na lepsze. W „Młócce” wraca to tematu pracy, próbując uchwycić moment graniczny, który dzieje się już, choć jeszcze nie jest dobrze znany, ale i który wydarzy się niebawem i na w sobie coś niepokojącego. Opisane przez Szymaniaka sytuacje wydają się przynależeć do przyszłości, a jednak dla bohaterów to doświadczenia z teraźniejszości. Mamy więc opowieść o ludziach korzystających z aplikacji reklamujących pracę każdego dnia w innym miejscu i w innym zawodzie. Jednego dnia można być kelnerem, drugiego kurierem, trzeciego sprzątać biura itd. Wszystko to na chwilę, bez budowania relacji ze współpracownikami, niemalże anonimowo. Mamy chociażby opowieść o kontrolowaniu pracowników w związku z podejrzewaniem ich o „kradzież czasu”. Mowa o śledzeniu ruchu, ocenie zaangażowania i zmęczenia widocznego na twarzy, odnotowywaniu uwagi na podstawie kontaktu wzrokowego czy pilnowaniu utrzymania aktywności pracy przy komputerze. Natkniemy się też na intrygującą relację z pracy kierowców jeżdżących tirami. Tutaj również nowe technologie pilnują odpowiedniego zaangażowania i tego, by prowadzący pojazd nie zasnął. To oczywiście nie jedyne przykłady. Warto zauważyć, że Marek Szymaniak nie tylko odnotowuje zmiany zachodzące w kontrolowaniu pracy i ofertach pracy. Pokazuje również jak niebezpieczne i psychologicznie trudne do zniesienia może być wpisane w powyższe działania odhumanizowanie i uprzedmiotowienie człowieka. Reportaż o tym, co nowe, w kontekście pracy, tak naprawdę pokazuje bowiem, że we wspomnianym nowym jest bardzo dużo starego i to tego związanego z nieprzestrzeganiem przynależnych pracownikowi praw. Przyszłość bywa więc powrotem do niechlubnej przeszłości. „Młócka” to książka wielokontekstowa. Pojawiają się też przykłady pozytywnego myślenia o pracownikach. Do nich należy chociażby planowanie ustawowego zmniejszenia godzin tygodniowo przeznaczanych na pracę. Odsłaniając nieoczywiste wyzwania towarzyszące pracy, Szymaniak pozostaje osobą przekonaną, że za to, co złe i uprzedmiotawiające, odpowiadają nie nowe technologie, ale zawsze człowiek i jego chęć podporządkowania sobie innego człowieka. Lektura obowiązkowa.

 

Marek Szymaniak, Młócka. Reportaże o pracy przyszłości, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Rzeczywistość w sidłach absurdu (A. Montell, Wiek magicznego myślenia. Opowieść o współczesnej racjonalności)

 

Próby zrozumienia reguł rządzących światem często bywają irracjonalne. Oczywiście, nim dostrzeżemy absurdalność tego, czemu z ochotą się poddajemy, musi minąć trochę czasu, bywa też i tak, że nie zanosi się na to, że w ogóle kiedykolwiek dostrzeżemy, że nasze wybory są błędne. Amanda Montell, znana polskim czytelnikom z reportażu „Idź za mną”, znakomicie analizującego język sekt, tym razem przygląda się fałszywym prawdom organizującym rzeczywistość i tworzącym zestaw zachowań często trudnych do podważenia. To, co staje się dla nas punktem odniesienia, odwołuje się do emocji, chęci bycia częścią grupy, marzeń czy traktowanego jako norma sukcesu. W esejach składających się na książkę Montell łączy narrację autobiograficzną z analizą kulturoznawczą i socjologiczną. Kiedy więc na przykład czytamy o toksycznych relacjach w związkach, dowiemy się, że autorka tego doświadczyła, ale też przeczytamy dużo ciekawych i błyskotliwych rozważań na temat kultury terapeutycznej i obsesji bliskości mimo wszystko. Kiedy czytamy o zjawisku blogowania o chorobach i zbliżającej się śmierci, dowiemy się o przyjaźni z jedną z kobiet, której udało się wyzdrowieć, ale i otrzymamy ważną refleksję na temat istotności, pamięci i przetrwania dzięki wykorzystaniu nowych mediów w formie dziennika. Kiedy wreszcie czytamy o przesunięciu, które dokonało się w kontekście postrzegania autorytetów, Montell zaoferuje nam intrygującą analizę fanowskich zachowań, które przyjmują firmy skrajne – od zachwytu do odrzucenia i od akceptacji po gotowość organizowania ulubionej gwieździe prywatnego życia. Tutaj również autorka podzieli się swoimi przeżyciami, które wpisują się w przywołany problem. To oczywiście nie jedyne tematy, które służą sportretowania współczesności naznaczonej dominacją irracjonalności. Montell z jednej strony jest kimś, kto wie więcej i kto z pozycji eksperckiej rozważa różne zależności, z drugiej pozostaje osobą zwyczajną, także narażoną na oddziaływanie fałszywych narracji i odczuwającą skutki ich wpływu na wybory podejmowane w codzienności. Ten styk racjonalności i irracjonalności nie tylko na poziomie teoretycznym, ale i praktycznym, jest w tej publikacji najciekawszy, przekonujący i autentyczny. Proszę czytać.

 

Amanda Montell, Wiek magicznego myślenia. Opowieść o współczesnej irracjonalności, przeł. Adam Pluszka, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Piękno dla wszystkich (K. Rzehak, Wanda Telakowska. Piękno dla wszystkich, czyli jak powstało polskie wzornictwo powojenne)

 

Czy idea piękna dla wszystkich to myślenie rewolucyjne, czy może podstawowe minimum, którego należy się domagać? Wanda Telakowska nie miała wątpliwości, że społeczną wspólnotę trzeba budować na dostępności rzeczy pięknych i przekonaniu, że to piękno nie tyle jest czymś nadzwyczajnym, co raczej przynależy do codzienności. Katarzyna Rzehak proponuje czytelnikom biografię pod wieloma względami niebanalną. Niezwykła jest sama bohaterka książki – założycielka Instytutu Wzornictwa Przemysłowego. Na uwagę zasługuje to wszystko, co w życiu Telakowskiej dzieje się na styku prywatnego z publicznym, idei i praktycznego konkretu, kultury i przemysłu, szczegółu i masowości, estetyki i użytkowania. Widać to chociażby w kontekście projektowania ubrań specjalnie dla dzieci. Stroje nie są w tym wypadku powieleniem mody dorosłych, ale dostosowane są do aktywności i zainteresowań młodego człowieka. Widać też w kontekście uruchomienia produkcji porcelanowych figurek z Ćmielowa – mają one ozdabiać domu zwykłych ludzi, ładne przedmioty trzeba wyprowadzić z salonów i uczynić bardziej dostępnymi. Widać również wtedy, jeśli weźmie się pod uwagę przyjaźnie i znajomości z ludźmi kultury, wśród których wymienić można Irenę Krzywicką, Jarosława Iwaszkiewicza i Czesława Miłosza. Katarzynie Rzehak udaje się uchwycić pasję i impet, z jakimi działała Telakowska. Choć poszczególne projekty scharakteryzowane zostają w książce w dość oszczędnym stylu, to jednak dynamika tego działania znakomicie rezonuje w tekście. Autorka portretuje postać niezwykłą, która choć ma wizję i projektuje teraźniejszość na miarę przyszłości, jednocześnie nie przestaje mocno stąpać po ziemi. Dzięki temu zmienia świat. Warto!

 

Katarzyna Rzehak, Wanda Telakowska. Piękno dla wszystkich, czyli jak powstało polskie wzornictwo powojenne, Wyd. Marginesy, Warszawa 2026.