Utrata marzeń (É. Louis, Krach)

 

Autobiograficzna proza Louisa okazuje się poruszającym portretem samotności, odrzucenia, okrucieństwa, przemocy i bycia od początku na straconej pozycji. Wszystko to opowiadane jest w cieniu śmierci, bo to właśnie śmierć uruchamia wspomnienia, pozwala podjąć próbę rekonstrukcji wydarzeń z przeszłości, wreszcie umożliwia podjęcie kluczowych z punktu widzenia własnych relacji z rodziną decyzji. Informacja o śmierci starszego brata każe narratorowi i zarazem autorowi spotkać się z matką i wesprzeć ją w trudnej chwili utraty własnego dziecka. Jednocześnie staje się pretekstem do przypomnienia sobie, dlaczego przez ostatnią dekadę brat był nieobecny w jego życiu oraz jak doszło do tego, że ci, którzy mężczyznę wspominają, pamiętają, że był bardzo miły i że potrafił być wyjątkowo brutalny. Alkoholizm i przemoc w życiu dorosłym sąsiadują z doświadczonym wcześniej odrzuceniem, poniżeniem, ośmieszeniem. W pewnym więc sensie obserwujemy proces rodzenia się potwora, ale i proces autodestrukcji i niemożności ukształtowania siebie. W przypadku zmarłego brata autora piekłem są nie tylko inni, ale i piekłem jest on sam. Louis pozostawia czytelnika z pytaniem, czy śmierć unieważnia zło, które wydarzyło się za życia i czy pamiętając wspomniane zło musimy towarzyszyć śmierci. Pokazuje, że odebranie komuś marzeń nigdy nie jest niewinne. Bardzo dobre.

 

Édouard Louis, Krach, przeł. Joanna Polachowska, Wyd. Pauza, Warszawa 2026.

W cieniu wojny (M. Casals, Kamień trwa. Historia z Bośni i Hercegowiny)

 

Książka Marca Casalsa to połączenie eseju historycznego z reportażem biograficznym. Ten pierwszy gatunek służy przede wszystkim przypomnieniu tego, co doprowadziło do wojny i tego, jak wojna wyglądała, opiera się więc częściowo na przypomnieniu. Ten drugi koncentruje się na losach konkretnych ludzi, naznaczonych wojną na zawsze. Publiczne łączy się więc z prywatnym. Casals dobrze rekonstruuje to, co doprowadziło do dramatycznych wydarzeń w byłej Jugosławii. Ciekawym wątkiem jest powtarzający się moment zwrotny, w którym bohaterowie składających się na tom historii odkrywają, że ich świat właśnie się zmienił, narodowość zaczyna się liczyć, sąsiad może stać się oprawcą, a dobrze znane ulice w mieście stają się miejscami polowań snajperów. Autor pokazuje, że uświadomienie sobie powyższego zawsze jest rozczarowaniem i zawsze wiąże się z niedowierzaniem. Równie interesujące literacko i zarazem bolesne poznawczo jest portretowanie tego, jak przeszłość oddziałuje na teraźniejszość, jak wojna w pewnym sensie ciągle trwa, jak niewiedza na temat tego, co stało się z najbliższymi, komplikuje „tu i teraz” i tworzy jakiś rodzaj nowego czasu „pomiędzy”. Książka Casalsa to także głos w sprawie pamięci. Ostatecznie to właśnie ona wpływa na możliwość przetrwania najgorszego lub na rezygnację z myślenia o przyszłości i pozostanie w przestrzeni oddziaływania minionego. Bardzo dobre.

 

Marc Casals, Kamień trwa. Historie z Bośni i Hercegowiny, przeł. Aleksandra Wiktorowska, Wyd. Czarne, Wołowiec 2026.

Nowe życie (M.K. Bajor, Niedom)

 

Debiutancka powieść Magdaleny Katarzyny Bajor to przykład powrotu do tematyki małych ojczyzn i uwikłań wpisanych w rzeczywistość powojenną, powrotu dostrzegalnego w polskiej literaturze od co najmniej kilku lat. Można by więc powiedzieć, że to powieść kolejna i operująca rozpoznanymi kliszami wynikającymi ze wspomnianych komplikacji. Natkniemy się więc na rozrysowany w wielu odsłonach kontekst poniemieckości, kwestię migracji ludności, rozpoczynania nowego życia i trudności z zakorzenieniem. Jednak autorce udaje się wyjść poza zgrane fabularnie chwyty, co warto docenić i zaznaczyć. Zwłaszcza że mamy do czynienia z prozą środka. Na uwagę zasługuje nieoczywiste zniuansowanie tego, co dobre i złe. Nie chodzi o relatywizm moralny, ale o pokazanie tego, co nie jest łatwe do zaakceptowania, a mianowicie, że ludzie źli mogą również czynić dobro. Interesujące jest także zwrócenie uwagi na łatwość klasyfikowania i wykluczania. Będzie to widać nie tylko na poziomie opozycji polskie-niemieckie, ale i polskie-francuskie, czy zagłębiowskie-śląskie. Autorka niebanalnie opowiada o istnieniu poprzez nieobecność. Dowodami przetrwania będą nie tylko wspomnienia, listy, ale i fakt, że kiedyś ten utracony świat istniał z całą pewnością. Powieść Bajor intrygująco też rozgrywa tytułową kwestię „nie domu”. Można by powiedzieć, że to właśnie „dom” jest czymś niepewnym, narażonym na utratę, porzucanych, a właśnie „niedom” z racji zaangażowania w to, co nasze na pewien czas, bardziej kształtuje bohaterów. Warto!

 

Magdalena Katarzyna Bajor, Niedom, Wyd. Marginesy, Warszawa 2026.